Η δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο στην κάλπη. Κρίνεται και στα χρόνια ανάμεσα στις εκλογές: στο αν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι θεσμοί τους ακούν και στο αν έχουν πραγματικό τρόπο να επηρεάσουν τις αποφάσεις που τους αφορούν. Στην Ελλάδα, και στα δύο αυτά πεδία, η εικόνα είναι ανησυχητική.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώνει το Policy Brief ‘Διαβουλευτική Δημοκρατία στην Ελλάδα: Ανάγκη για Θεσμική Μεταρρύθμιση’ του ΕΛΙΑΜΕΠ, στο πλαίσιο του προγράμματος DemoAct, η εμπιστοσύνη στην εθνική κυβέρνηση έπεσε από 28% το 2023 σε 24% το 2025, ενώ η ρητή δυσπιστία έφτασε το 74%. Η εμπιστοσύνη στη Βουλή υποχώρησε κατά δέκα μονάδες, από 30% σε 20% (Ευρωβαρόμετρο). Την ίδια περίοδο, στην ΕΕ-27 η εμπιστοσύνη σε κυβερνήσεις και κοινοβούλια κινήθηκε ελαφρά ανοδικά. Το έλλειμμα, με άλλα λόγια, δεν είναι στατικό· διευρύνεται.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το εύρημα του ΟΟΣΑ (2024): μόλις το 21% των Ελλήνων θεωρεί ότι το πολιτικό σύστημα επιτρέπει σε ανθρώπους σαν τους ίδιους να έχουν λόγο, εννέα μονάδες κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Πίσω από τους αριθμούς διακρίνεται μια διττή κρίση δημοκρατικής διακυβέρνησης: χρόνια χαμηλή εμπιστοσύνη και περιορισμένη συμμετοχή των πολιτών στη χάραξη πολιτικής. Το ερώτημα αυτού του άρθρου είναι αν οι δύο κρίσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν μαζί και αν η συμμετοχική και διαβουλευτική δημοκρατία μπορεί να αποτελέσει μέρος της απάντησης.
Η συνήθης υπόθεση είναι ότι η εμπιστοσύνη προηγείται της συμμετοχής: όποιος δεν εμπιστεύεται τους θεσμούς, αποσύρεται. Η υπόθεση αυτή περιγράφει όμως έναν φαύλο κύκλο. Όταν οι πολίτες δεν πιστεύουν ότι μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις, είναι λιγότερο πρόθυμοι να αποδεχτούν συμβιβασμούς, να στηρίξουν μεταρρυθμίσεις ή να τις υπομείνουν στις δύσκολες φάσεις της εφαρμογής τους. Όπως επισημαίνει το policy brief μας, η χαμηλή «φωνή» αποτελεί άμεσο κίνδυνο για την ίδια την κυβερνησιμότητα.
Τα δεδομένα δείχνουν πόσο στενά συνδέονται τα δύο. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, όσοι αισθάνονται ότι δεν έχουν λόγο στο πολιτικό σύστημα εμπιστεύονται την κεντρική κυβέρνηση κατά 46% λιγότερο από όσους πιστεύουν ότι έχουν. Αν η αίσθηση αποκλεισμού τροφοδοτεί τη δυσπιστία, τότε η ουσιαστική συμμετοχή μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποκατάστασής της.
Η διεθνής έρευνα το επιβεβαιώνει. Συστηματική ανασκόπηση, με δεδομένα που παρακολουθούν τους ίδιους συμμετέχοντες για δυόμισι χρόνια, δείχνει ότι όσοι συμμετέχουν σε διαβουλευτικές διαδικασίες εμφανίζουν υψηλότερη εμπιστοσύνη και πολιτική αυτοπεποίθηση (Boulianne, 2019). Τα οφέλη δεν περιορίζονται στους ίδιους: σύνθεση σχεδόν 70 μελετών (People Powered, 2026) καταγράφει αυξημένη εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση και στους συμπολίτες, καθώς και μεγαλύτερη διάθεση για πολιτική εμπλοκή, ακόμη και σε όσους απλώς ενημερώθηκαν για τη διαδικασία και τις συστάσεις της. Η έρευνα του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη (2024) αναγνωρίζει τους μηχανισμούς αποτελεσματικής και συμπεριληπτικής δημόσιας συμμετοχής ως βασικό μοχλό ενίσχυσής της. Το βασικό αυτό εύρημα επιβεβαιώνεται και από τις προσωπικές μας εμπειρίες από το σύνολο των διαδικασιών δημόσιας διαβούλευσης και τις Συνελεύσεις Πολιτών που έχουμε οργανώσει ή συμμετάσχει, στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Ωστόσο, μια διαδικασία που καλεί τους πολίτες να μιλήσουν και μετά αγνοεί όσα είπαν βαθαίνει τη δυσπιστία αντί να τη θεραπεύει. Η εμπιστοσύνη δεν γεννιέται από το ότι ζητήθηκε η γνώμη μας, αλλά από το ότι η γνώμη μας είχε συνέπειες. Άρα, λοιπόν, δεν αρκεί να λάβει χώρα μια δημόσια διαβούλευση, αλλά θα πρέπει να εξασφαλίζεται και ο τρόπος με τον οποίο τα όποια αποτελέσματά της είναι επιδραστικά, τροφοδοτώντας τον δημόσιο διάλογο και ακόμα περισσότερο τη διαμόρφωση μιας δημόσιας πολιτικής.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει τι μπορεί να πετύχει αυτό το μοντέλο. Στην Ιρλανδία, 99 κληρωμένοι πολίτες συζήτησαν το ζήτημα των αμβλώσεων επί πέντε Σαββατοκύριακα, ακούγοντας ιατρούς, νομικούς, ειδικούς ηθικής και προσωπικές μαρτυρίες. Το 87% τάχθηκε υπέρ της αναθεώρησης της Όγδοης Τροπολογίας, και η συνέλευση άνοιξε τον δρόμο για το δημοψήφισμα του 2018. Ένα αδιέξοδο δεκαετιών, που η εκλογική πολιτική δεν είχε καταφέρει να λύσει, ξεπεράστηκε. Άλλα παραδείγματα δείχνουν πώς η διαβούλευση μπορεί να γίνει μόνιμο κομμάτι της αρχιτεκτονικής του κράτους. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα Πάνελ Πολιτών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κληρονομιά της Διάσκεψης για το Μέλλον της Ευρώπης, έχουν συγκεντρώσει πάνω από 1.200 πολίτες από τα 27 κράτη μέλη.
Τα οφέλη ξεπερνούν τις ίδιες τις συστάσεις. Οι συνελεύσεις πολιτών λειτουργούν ως «σχολεία δημοκρατίας», ενισχύοντας την αίσθηση πολιτικής δραστικότητας των συμμετεχόντων. Βοηθούν επίσης πολίτες με ακραίες θέσεις να βρουν κοινό έδαφος: έρευνα σε διαβουλευτικές διαδικασίες στην Πολωνία κατέγραψε θετικά αποτελέσματα ακόμη και σε συνθήκες έντονης πόλωσης και πολιτικής δυσαρέσκειας.
Η εμπειρία της Γαλλίας είναι διδακτική. Η Συνέλευση Πολιτών για το Κλίμα του 2020 συγκέντρωσε 150 κληρωμένους πολίτες, που υιοθέτησαν 149 προτάσεις. Έδειξε ότι μια ισχυρή εντολή μπορεί να παράγει συνεκτικά πακέτα μέτρων. Έδειξε όμως και ότι η δημοκρατική αξία της διαβούλευσης κρίνεται στη συνέχεια: το Γαλλικό Ελεγκτικό Συνέδριο (Cour des comptes) υπογράμμισε αργότερα ότι το κράτος πρέπει να εξοπλιστεί ώστε να διαχειρίζεται, να μετρά και να διατηρεί μακροπρόθεσμα την εμπλοκή των πολιτών. Ο αντίκτυπος, δηλαδή, δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό των συνελεύσεων. Κρίνεται σε μεγάλο βαθμό πριν και μετά τη διαβούλευση, όχι μόνο κατά τη διάρκειά της.
Το policy brief, αντλώντας από τα πρότυπα του ΟΟΣΑ, του Συμβουλίου της Ευρώπης και των Bertelsmann Stiftung και FIDE, καταγράφει τις βασικές προϋποθέσεις:
Η διαδικασία χρειάζεται σαφή εντολή: ποιο ερώτημα απαντάται, τι αναμένεται ως αποτέλεσμα και πώς θα επεξεργαστούν οι συστάσεις. Οι πολίτες αντιλαμβάνονται γρήγορα πότε καλούνται να επικυρώσουν μια ειλημμένη απόφαση.
Στρωματοποιημένη κλήρωση με δημόσια μεθοδολογία, αποζημίωση, φροντίδα παιδιών, διερμηνεία και στοχευμένη προσέγγιση, ώστε η συμπερίληψη να είναι εγγυημένη και όχι συμβολική.
Ισορροπημένα, προσβάσιμα και δημοσιευμένα τεκμήρια και εκπαιδευμένοι συντονιστές που εξασφαλίζουν έναν ασφαλή χώρο διαλόγου.
Σαφής εξαρχής ενημέρωση για τον σκοπό, τη σύνθεση και τα όρια της διαδικασίας, και δημόσια ορατότητα χωρίς να μετατραπεί σε παράσταση.
Δημόσια δέσμευση για απάντηση σε κάθε σύσταση, με αιτιολόγηση για όσες γίνονται ή δεν γίνονται δεκτές, μηχανισμό παρακολούθησης και σαφή ανάθεση ευθύνης μέσα στη διοίκηση. Μια αιτιολογημένη απόρριψη χτίζει περισσότερη εμπιστοσύνη από τη σιωπή.
Η αξιολόγηση σχεδιάζεται από την αρχή, γιατί η ικανοποίηση των συμμετεχόντων δεν αρκεί: πρέπει να παρακολουθείται η θεσμική αφομοίωση, η οργανωσιακή μάθηση και η μετρήσιμη επίδραση στην πολιτική.
Το αντίστροφο ισχύει εξίσου: όταν η διαβούλευση αντιμετωπίζεται ως άσκηση επικοινωνίας, δεν παράγει μετρήσιμα αποτελέσματα και διαβρώνει την εμπιστοσύνη που υποτίθεται ότι θα ενίσχυε. Η μερική εφαρμογή των προϋποθέσεων κινδυνεύει να αναπαράγει ακριβώς τη «συμβολική συμμετοχή» που η υψηλής ποιότητας διαβούλευση έρχεται να αντικαταστήσει.
Το πρόβλημα, όπως το διατυπώνουμε στο policy brief, δεν είναι η απουσία πολιτικού ενδιαφέροντος αλλά η απουσία αρχιτεκτονικής κλιμάκωσης. Η δημοκρατική διαβούλευση στη χώρα μας παραμένει σπασμωδική, εξαρτημένη από δωρητές και θεσμικά περιθωριακή. Δεν υπάρχει νομικό ή διαδικαστικό πλαίσιο που να συνδέει τις συνελεύσεις πολιτών με τη λήψη αποφάσεων, δεν υπάρχουν μοντέλα ενσωμάτωσης στους δήμους, μηχανισμοί λογοδοσίας ούτε εκπαιδευμένα στελέχη που να υπηρετούν ως «πρεσβευτές» της διαβούλευσης μέσα στη διοίκηση.
Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει το DemoAct («Democracy in Action»). Το πρόγραμμα υλοποιείται από το ΕΛΙΑΜΕΠ και χρηματοδοτείται μέσω του υποστηριζόμενου από την ΕΕ προγράμματος PLATO, με φορέα διαχείρισης το Ίδρυμα Μποδοσάκη. Συνεργάτες του είναι το School of Transnational Governance του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου, το FIDE, η Missions Publiques και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Στόχος του δεν είναι μεμονωμένες εκδηλώσεις, αλλά η βιώσιμη ενσωμάτωση των μεθόδων διαβούλευσης στη δημόσια διοίκηση και την Κοινωνία των Πολιτών. Λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στα ευρωπαϊκά πρότυπα και τις ελληνικές θεσμικές συνθήκες, μέσα από τρεις πρακτικούς άξονες:
Δίκτυο φορέων χάραξης πολιτικής, για διάλογο με τους θεσμούς και διαμόρφωση συνθηκών βιώσιμης υιοθέτησης διαβουλευτικών πρακτικών.
Συνέλευση Πολιτών με τον Δήμο Αθηναίων, ως συγκεκριμένη τοπική εφαρμογή.
Εργαστήρια ενίσχυσης ικανοτήτων με οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών και ακαδημαϊκούς εταίρους.
Οι προκλήσεις είναι πραγματικές. Το ελληνικό θεσμικό τοπίο παραμένει συγκεντρωτικό, με περιορισμένη πραγματική αποκέντρωση αρμοδιοτήτων στην τοπική αυτοδιοίκηση. Τα κόμματα μπορούν να λειτουργήσουν είτε ως επιταχυντές είτε ως θυρωροί των δημοκρατικών καινοτομιών: οι παλαιότερες, ιεραρχικές δομές δυσκολεύονται να μοιραστούν ισχύ, ενώ τα λαϊκιστικά κόμματα, παρά την επίκληση του «λαού», σπάνια στηρίζουν τη διαβούλευση. Διεθνώς όμως φαίνεται ότι κάθε κόμμα, ανεξάρτητα ιδεολογίας, μπορεί να υιοθετήσει διαβουλευτικές διαδικασίες για να βελτιώσει την ποιότητα της νομοθέτησης.
Μπορεί λοιπόν η συμμετοχική δημοκρατία να αποκαταστήσει τη σχέση πολιτών και θεσμών; Η τίμια απάντηση είναι: ναι, υπό όρους. Η εμπιστοσύνη δεν είναι μόνο προϋπόθεση της συμμετοχής· μπορεί να είναι και αποτέλεσμά της. Αλλά μόνο όταν οι πολίτες βλέπουν ότι η δική τους συμβολή ενσωματώνεται, απορρίπτεται με επιχειρήματα
Σπύρος Μπλαβούκος, Επικεφαλής Προγράμματος Ευρωπαϊκοί Θεσμοί και Πολιτικές, Επικεφαλής Ευρωπαϊκού Προγράμματος 'Αριάν Κοντέλλη', Κύριος Ερευνητής, Καθηγητής, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών,
Μυρτώ Ξανθοπούλου, Διαχειρίστρια Προγράμματος Demo Act, ΕΛΙΑΜΕΠ