Όσο η τεχνολογία εξελίσσεται και υφαίνεται στην καθημερινότητά μας, τόσο αλλάζουν οι πρακτικές μας, οι τρόποι σύνδεσης με τους άλλους και η ικανότητά μας να διαμορφώνουμε το μέλλον. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η εξάπλωση του διαδικτύου άλλαξε αθόρυβα τις ισορροπίες δυνάμεων. 

Ως ενεργά μέλη και ακτιβιστές της Κοινωνίας των Πολιτών (ΟΚοιΠ), ποιος είναι ο ρόλος μας στον ψηφιακό κόσμο; Τρέχουμε απλώς να προλάβουμε τις εξελίξεις ή διαμορφώνουμε νέα αφηγήματα, διεκδικώντας τους σκοπούς μας με κάθε νέο εργαλείο; Τα θετικά και τα αρνητικά είναι ακόμη υπό συζήτηση, αλλά το σίγουρο είναι ένα: η τεχνολογία δεν αποτελεί πανάκεια.

Ιστορικά κοινωνικά κινήματα 

Ιστορικά, τα μεγάλα κοινωνικά κινήματα, όπως το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και κατά του πολέμου στο Βιετνάμ στις ΗΠΑ, βασίζονταν αποκλειστικά σε παραδοσιακά, offline (μη ψηφιακά) μέσα. Η δικτύωση, ο συντονισμός και η κινητοποίηση των πολιτών απαιτούσαν τεράστιο χρόνο, φυσική παρουσία και προσωπικό ρίσκο, καθώς η διάδοση της πληροφορίας γινόταν από στόμα σε στόμα, με έντυπο υλικό ή μέσω των παραδοσιακών μέσων. Παρά τις τεράστιες δυσκολίες σύνδεσης, η ανάγκη για δικαιοσύνη ένωνε τους ανθρώπους, αποδεικνύοντας ότι η καρδιά του ακτιβισμού χτυπούσε πάντα στην κοινότητα και στον δρόμο.

Greenpeace και ακτιβισμός

Για την Greenpeace, η ιστορία της συνδέεται αναμφίβολα με τον ακτιβισμό της άμεσης δράσης. Τη δεκαετία του '70, μια μικρή ομάδα Καναδών ενώθηκε σε διαμαρτυρία και σάλπαρε προς μια ναυτική βάση όπου γίνονταν δοκιμές πυρηνικών όπλων. Καθώς το κίνημα απέκτησε δυναμική, η προσπάθεια για ένα πράσινο και ειρηνικό μέλλον εξελίχθηκε στο παγκόσμιο δίκτυο που είναι σήμερα, με παρουσία σε περισσότερες από πενήντα χώρες. Η τεχνολογία είναι και για την Greenpeace σημαντικό εργαλείο για να διαδίδει τις λύσεις και να καλεί τον κόσμο σε κοινή δράση, όμως ο παραδοσιακός, συμμετοχικός ακτιβισμός αποτελεί την πυξίδα μας, ακόμη και όταν μεταφέρεται στον ψηφιακό κόσμο. 

Σύγχρονα κινήματα

Σήμερα, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά. Σε μια εποχή που μόνο λίγοι άνθρωποι έχουν τον έλεγχο των παραδοσιακών μέσων, το ιντερνετ μπορεί να μας προσφέρει μια άλλη λύση. Σύγχρονα κινήματα, όπως το Black Lives Matter και το Fridays for Future, γεννήθηκαν ή γιγαντώθηκαν μέσα από τον ψηφιακό χώρο. Το διαδίκτυο μειώνει δραματικά το κόστος συμμετοχής και επιτρέπει τη διανομή πληροφοριών με ασύλληπτη ταχύτητα. 

Πλέον, οι δράσεις μαθαίνονται μέσα από τις ψηφιακές κοινωνικές πλατφόρμες, όπως το Facebook, το Instagram, το Twitter και το Tik Tok, και διαδίδονται μέσω του αλγόριθμου. Οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν καταστεί κεντρικές στον συντονισμό και τον καθορισμό της ορατότητας και του αντίκτυπου των κινημάτων. Ένα hashtag μπορεί να πυροδοτήσει μια παγκόσμια συζήτηση μέσα σε λίγα λεπτά, ενώ οι ψηφιακές εκκλήσεις (petitions) και οι διαδικτυακές καμπάνιες μπορούν να ενώνουν φωνές από κάθε γωνιά του πλανήτη, εκδημοκρατίζοντας την πρόσβαση στην πληροφόρηση και την ευαισθητοποίηση. Έχουμε επίσης δει αρκετές φορές τα καλέσματα για δράση να ξεκινούν και να διαδίδονται μέσα από τις κοινωνικές πλατφόρμες και τελικά να καταλήγουν σε μια παραδοσιακή, offline μορφή, όπως μια πορεία διαμαρτυρίας. 

Παρόλ’ αυτά, το ίντερνετ δεν είναι πολιτικά ουδέτερο και αντιμετωπίζουμε νέες προκλήσεις, όπως την καταπίεση του περιεχομένου που τελικά οδηγεί στην αποτροπή της εξάπλωσης ορισμένων μηνυμάτων, και το shadow banning (μείωση της ορατότητας του περιεχομένου).

Κινητοποίηση πολιτών στην Ελλάδα 

Στην Ελλάδα, γίνεται πλέον σαφές ότι η ψηφιακή κινητοποίηση δεν αρκεί, αν δεν μεταφραστεί σε φυσική παρουσία και δράση. Τα ψηφιακά εργαλεία είναι πολύτιμα για τον συντονισμό και την ανάδειξη θεμάτων, όπως είδαμε σε εγχώρια κινήματα όπως το κίνημα για τα Τέμπη, το March To Gaza και ακόμα πιο πρόσφατα το #saveprosfygika, όμως η πραγματική πίεση στους λήπτες αποφάσεων ασκείται στο πεδίο. Η πρόκληση για τις ΟΚοιΠ είναι να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως γέφυρα: να χτίζουν ασφαλείς ψηφιακές κοινότητες, να εκπαιδεύουν τους πολίτες και να τους καθοδηγούν από την οθόνη του κινητού στη ζωντανή, offline συλλογική δράση.

Χρήσιμα μαθήματα από την εποχή του αλγόριθμου 

Για να ανταπεξέλθουμε  στα δεδομένα του σημερινού ψηφιακού κόσμου, πρέπει να αναγνωρίσουμε πως οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων είναι πλέον κρίσιμες για την ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση του κόσμου. Παίζοντας με τον αλγόριθμο, δημιουργώντας ένα brand με ένα ενσωματωμένο μήνυμα και προσεγγίζοντας με προκαθορισμένη αισθητική που έχει ελκυστικό οπτικό περιεχόμενο (φωτογραφίες/βίντεο). Ο σύγχρονος ακτιβισμός απαιτεί όχι μόνο πρωτοβουλία, αλλά και μια στρατηγική προσέγγιση για την αξιοποίηση των πλατφόρμων. Στοχευμένες καμπάνιες μπορούν να ταξιδέψουν το μήνυμά μας μακριά και σε νέα κοινά. Υπάρχουν εκατοντάδες εργαλεία online, είτε για αποστολή ενημερώσεων με email, είτε για δημιουργία οπτικού υλικού, όπως το Canva, που επιτρέπουν τη στρατηγική social media να αναβαθμιστεί σημαντικά. 

Ένα από τα σύγχρονα μαθήματα και καλές πρακτικές του ακτιβισμού είναι το Black Lives Matter, για το οποίο δημιούργησαν το hashtag, μία συγκεκριμένη χρωματική παλέτα και ιστοσελίδα. Οι αρχικοί ακτιβιστές επέλεξαν συνειδητά να μην έχουν τα πρόσωπά τους ως τις βασικές φιγούρες του κινήματος, έτσι ώστε να αποκεντρoποιήσουν το κίνημα και να μειώσουν τις δυνατότητες να αποσιωπηθούν. 

Την τελευταία δεκαετία, ο ψηφιακός ακτιβισμός έχει βρεθεί συχνά στο μικροσκόπιο των ερευνητών. Καθώς απαιτεί ελάχιστη προσπάθεια, όπως ένα απλό κλικ, reposts, retweets και μόνο μια στιγμιαία προσοχή, ορισμένοι το έχουν χαρακτηρίσει ως slacktivism (ακτιβισμό του καναπέ). Ωστόσο, πιο πρόσφατες μελέτες από ειδικούς της επικοινωνίας αναδεικνύουν τις τεράστιες δυνατότητες που προκύπτουν από τη δημιουργική σύγκλιση του ψηφιακού και φυσικού (offline) κόσμου. 

Εμείς στην Greenpeace τονίζουμε επίσης την ανάγκη εφαρμογής μιας υβριδικής μεθόδου, όπου ο διαδικτυακός ακτιβισμός λειτουργεί συμπληρωματικά με την άμεση δράση μας. Στο κάτω-κάτω, πρόκειται για έναν αμφίδρομο δρόμο. Χρειαζόμαστε τη ψηφιακή δραστηριότητα για να ενημερώσουμε, να ευαισθητοποιήσουμε και να καλέσουμε τον κόσμο να συμμετέχει στις offline δράσεις μας. Παράλληλα, χρειαζόμαστε τη ζωντανή, φυσική παρουσία και τις offline δράσεις έτσι ώστε να πολλαπλασιάσουμε το μήνυμα μέσα από ψηφιακά εργαλεία.

Θέλουμε την τεχνολογία ως όχημα για ένα μαζικό κάλεσμα, το οποίο θα μεταφέρει πολλούς ανθρώπους από τις οθόνες κατευθείαν εκεί που συμβαίνει η πραγματική αλλαγή: στον δρόμο. 

Τζώρτζια Αλεξίου, Συντονίστρια Εθελοντισμού & Εκδηλώσεων, ελληνικό γραφείο Greenpeace