Η χρήση ψυχοδραστικών ουσιών είναι πολύ πιο κοντά στην καθημερινότητά μας από όσο συχνά πιστεύουμε. Υπολογίζεται ότι ένας στους 17 ενήλικες παγκοσμίως κάνει χρήση κάποιας ψυχοδραστικής ουσίας, πέρα από το αλκοόλ. Ωστόσο, όταν η δημόσια συζήτηση περιορίζεται στους αριθμούς και στα στατιστικά, χάνεται το σημαντικότερο στοιχείο: οι άνθρωποι.
Πίσω από κάθε αριθμό βρίσκεται μια μοναδική ιστορία και ένας άνθρωπος με δικαιώματα, ανάγκες και αξιοπρέπεια. Παρ’ όλα αυτά, τα άτομα που κάνουν χρήση ουσιών εξακολουθούν να βιώνουν έντονο κοινωνικό αποκλεισμό, στιγματισμό και διακρίσεις. Συχνά αντιμετωπίζουν εμπόδια στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας, δυσκολίες στην εργασία και την εκπαίδευση, αλλά και τιμωρητικές προσεγγίσεις που επιδεινώνουν, αντί να επιλύουν, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν.
Η πιο σοβαρή συνέπεια αυτών των πολιτικών και πρακτικών είναι ότι μπορούν να κοστίσουν ανθρώπινες ζωές. Σύμφωνα με στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών, περίπου 300.000 άνθρωποι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από υπερβολική δόση (overdose), με τις ανεπαρκείς πολιτικές για τα ναρκωτικά να συμβάλλουν σημαντικά σε αυτή την πραγματικότητα. Πρόκειται για μια υπενθύμιση ότι το δικαίωμα στη ζωή δεν μπορεί να εξαρτάται από το αν κάποιος κάνει χρήση ουσιών.
Το στίγμα δεν εκφράζεται μόνο μέσα από συμπεριφορές. Ξεκινά πολλές φορές από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε, ειδικά στον δημόσιο λόγο. Όροι όπως «τοξικομανής», «χρήστης» ή «εξαρτημένος» συχνά ταυτίζουν έναν άνθρωπο αποκλειστικά με μία από τις πολλές ταυτότητές του, παραβλέποντας το σύνολο της προσωπικότητάς του, τις εμπειρίες και τα δικαιώματά του.
Αντίθετα, η χρήση ανθρωποκεντρικής γλώσσας, όπως «άτομο που κάνει χρήση ουσιών», δίνει προτεραιότητα στον άνθρωπο και όχι στη συμπεριφορά του. Η επιλογή των λέξεων δεν αποτελεί απλώς ζήτημα πολιτικής ορθότητας. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται ολόκληρες κοινωνικές ομάδες, διαμορφώνει τις δημόσιες πολιτικές και μπορεί τελικά να καθορίσει αν κάποιος θα αναζητήσει βοήθεια ή θα απομακρυνθεί ακόμη περισσότερο από τις υπηρεσίες υποστήριξης.
Οι άνθρωποι που κάνουν χρήση ψυχοδραστικών ουσιών (πρέπει να) έχουν τα ίδια θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα με όλους τους πολίτες. Τα δικαιώματα της ομάδας αυτής αναγνωρίζονται από διεθνείς οργανισμούς και αποτυπώνονται και στη Χάρτα Δικαιωμάτων των Εξαρτημένων Ατόμων στην Ελλάδα.
Μεταξύ άλλων, κάθε άνθρωπος πρέπει να έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας χωρίς διακρίσεις, να μπορεί να επιλέγει ή να αρνείται θεραπευτικές παρεμβάσεις, να αντιμετωπίζεται με σεβασμό και να συμμετέχει στις αποφάσεις που αφορούν τις πολιτικές και τις υπηρεσίες που τον επηρεάζουν.
Εξίσου σημαντικό είναι το δικαίωμα στην ενημέρωση για ασφαλέστερες πρακτικές χρήσης και στην πρόσβαση σε υπηρεσίες μείωσης βλάβης. Η ενημέρωση και η πρόληψη δεν ενθαρρύνουν τη χρήση, αλλά προστατεύουν την υγεία και σώζουν ζωές.
Η μείωση βλάβης αποτελεί μια τεκμηριωμένη, ανθρωποκεντρική προσέγγιση που στοχεύει στον περιορισμό των αρνητικών συνεπειών που μπορεί να σχετίζονται με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών. Δεν βασίζεται στην τιμωρία ούτε στην ηθική κρίση, αλλά στην αναγνώριση ότι κάθε άνθρωπος αξίζει προστασία, ανεξάρτητα από τις επιλογές του ή τις δυσκολίες που τυχόν αντιμετωπίζει.
Στην πράξη, περιλαμβάνει παρεμβάσεις όπως η διανομή αποστειρωμένου εξοπλισμού, η διάθεση ναλοξόνης για την αντιμετώπιση της υπερβολικής δόσης, οι υπηρεσίες drug checking και η ενημέρωση για ασφαλέστερες πρακτικές. Όλες αυτές οι δράσεις έχουν ως κοινό στόχο τη μείωση των κινδύνων και την προστασία της ζωής.
Ένα ακόμη στερεότυπο είναι ότι όλοι οι άνθρωποι που κάνουν χρήση ουσιών αποτελούν μια ενιαία ομάδα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ανθρώπους με διαφορετικές ηλικίες, φύλα, συνθήκες διαβίωσης, πολιτισμικές καταβολές και προσωπικές διαδρομές.
Η πραγματικότητα γίνεται ακόμα πιο σύνθετη όταν η χρήση ουσιών συνυπάρχει με άλλες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού, όπως η αστεγία, η προσφυγική ή μεταναστευτική εμπειρία και οι διακρίσεις λόγω φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού. Οι γυναίκες και τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα (και ιδιαίτερα τα τρανς άτομα) συχνά αντιμετωπίζουν πρόσθετα εμπόδια στην πρόσβαση σε ασφαλείς και κατάλληλες υπηρεσίες.
Γι’ αυτό και οι υπηρεσίες υποστήριξης χρειάζεται να σχεδιάζονται με βάση τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων και όχι με μία ενιαία λογική που αγνοεί τις διαφορετικές εμπειρίες και ταυτότητες.
Ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία αντιμετωπίζει τους πιο ευάλωτους ανθρώπους αποτελεί δείκτη του πολιτισμού της. Η αντικατάσταση του στιγματισμού από τον σεβασμό, της τιμωρίας από τη φροντίδα και της απομόνωσης από την υποστήριξη δεν αποτελεί μόνο ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά και προϋπόθεση για καλύτερα αποτελέσματα στη δημόσια υγεία και στην κοινωνική συνοχή.
Οι άνθρωποι που κάνουν χρήση ψυχοδραστικών ουσιών δεν χρειάζονται περισσότερες διακρίσεις. Αντιθέτως, χρειάζονται πρόσβαση σε υπηρεσίες, ενημέρωση, ίση μεταχείριση και ένα περιβάλλον που θα τους επιτρέπει να προστατεύουν την υγεία και τη ζωή τους.
Η Θετική Φωνή ιδρύθηκε το 2009 από ανθρώπους που ζουν με HIV, με στόχο να υπερασπιστεί τα δικαιώματά τους, να καταπολεμήσει το στίγμα και τις διακρίσεις και να συμβάλει στη βελτίωση της πρόληψης, της φροντίδας και της ποιότητας ζωής τους. Σήμερα αποτελεί έναν από τους βασικούς φορείς της Κοινωνίας των Πολιτών στον χώρο της δημόσιας υγείας, προωθώντας πολιτικές που βασίζονται στα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας. Η ενασχόλησή της με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών αποτελεί φυσική συνέχεια αυτής της αποστολής. Οι άνθρωποι που κάνουν χρήση ουσιών συγκαταλέγονται στις κοινότητες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες ανισότητες στην υγεία, έντονο κοινωνικό αποκλεισμό και αυξημένη ευαλωτότητα στον HIV.
Η Θετική Φωνή ενστερνίζεται και στηρίζει τη μείωση βλάβης τόσο στις πρακτικές παροχής υπηρεσιών της όσο και στις πολιτικές υπέρ των οποίων συνηγορεί. Αναγνωρίζοντας πως οι πολιτικές πολέμου ενάντια στα ναρκωτικά έχουν αποτύχει και πως το να προσεγγίζεται το ζήτημα ως θέμα δημόσιας τάξης φέρνει αρνητικά αποτελέσματα, επιλέγουμε για την 26η Ιουνίου τον τίτλο «Παγκόσμια Ημέρα για τα Ναρκωτικά» έναντι του «Παγκόσμια Ημέρα ενάντια στα Ναρκωτικά», υπενθυμίζοντας πως η γνώση και η πρόληψη μπορούν κυριολεκτικά να σώσουν ζωές.
Γιώργος Κεράτσας, Υπεύθυνος Επικοινωνίας, Σύλλογος Οροθετικών Ελλάδος «Θετική Φωνή»
