Η Ελλάδα επενδύει σε υποδομές. Το ψηφιακό χάσμα, όμως, δεν κλείνει. Η εξήγηση έχει λιγότερο να κάνει με την τεχνολογία και περισσότερο με το πού ζεις, αλλά και με το ποιος είναι δίπλα σου για να σε υποστηρίζει.
Γιατί, παρά τις επενδύσεις σε υποδομές και τη σταθερά αυξανόμενη διαδικτυακή διασύνδεση, το ψηφιακό χάσμα στην Ελλάδα παραμένει;
Σύμφωνα με την έκθεση Greece 2025 Digital Decade Country Report της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρό ψηφιακό χάσμα στις βασικές ψηφιακές δεξιότητες και κατατάσσεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με μόλις το 52,4% του πληθυσμού να διαθέτει έστω βασικές ψηφιακές δεξιότητες, έναντι 55,6% στην ΕΕ. Το χάσμα διευρύνεται περαιτέρω όταν εξετάζει κανείς τις γεωγραφικές, ηλικιακές ή κοινωνικοοικονομικές ανισότητες. Αυτά τα νούμερα, τελικά, υποδεικνύουν πάνω απ' όλα την ανάγκη επανασχεδιασμού των πολιτικών.
Για χρόνια, η «κοινωνική καινοτομία» στον ψηφιακό τομέα εξισωνόταν με την κατασκευή νέων πλατφορμών ή εφαρμογών. Η λογική ήταν απλή: φτιάξε το ψηφιακό εργαλείο και ο κόσμος θα το χρησιμοποιήσει. Η πράξη απέδειξε ότι τα πράγματα λειτουργούν διαφορετικά.
Κοινωνική καινοτομία σήμερα σημαίνει να σχεδιάζεις κάτι μαζί με τις κοινότητες. Να χτίζεις κάτι που θα λειτουργεί και μετά, αφού το παραδώσεις, με τους ανθρώπους που θα το χρησιμοποιήσουν και θα το κρατήσουν ζωντανό. Κανένα πρόγραμμα που καταφέρνει να αφήνει ουσιαστικό αποτύπωμα δεν «παραδίδεται» σε μια περιοχή σαν ένα προκαθορισμένο, τυπικό πακέτο.
Αυτή είναι η λογική πίσω από την πρωτοβουλία Tech Talent School 2.0 της Socialinnov: μια εκπαιδευτική πλατφόρμα δωρεάν μαθημάτων και ένα δίκτυο τοπικών κέντρων ψηφιακών δεξιοτήτων, που αναπτύσσεται με δήμους, πανεπιστήμια, περιφέρειες και βιβλιοθήκες, από τον Βόλο και τη Βέροια έως την Ιθάκη και τη Σάμο. Με την τεχνολογική υποστήριξη της HP, μέσω του HP Digital Equity Accelerator, κάθε κέντρο αποκτά εξοπλισμό, εκπαιδευτές και σύνδεση με ένα ευρύτερο οικοσύστημα μάθησης.
Ο ρόλος των Οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών έχει αλλάξει ουσιαστικά τα τελευταία χρόνια και το κλειδί δεν βρίσκεται στο αν διαθέτουν ψηφιακά εργαλεία ή αν το προσωπικό τους έχει επιμορφωθεί, αλλά στο πώς τα αξιοποιούν και ποιος είναι ο αντίκτυπος της χρήσης τους.
Μια οργάνωση που χρησιμοποιεί πλατφόρμες συνεργασίας, συστήματα διαχείρισης εθελοντών και εργαλεία ανάλυσης δεδομένων μπορεί να προσεγγίσει περισσότερους ανθρώπους, να λειτουργεί με μεγαλύτερη ακρίβεια και να μετρά τον κοινωνικό της αντίκτυπο με τρόπο που πριν από μια δεκαετία ήταν αδύνατος. Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι η ικανότητα των ανθρώπων να αξιοποιούν αυτά τα εργαλεία.
Αλλάζει και η γεωγραφία της συλλογικής δράσης. Μια τοπική πρωτοβουλία μπορεί σήμερα να αποκτήσει εθνική εμβέλεια μέσα σε ώρες. Μια ομάδα εθελοντών μπορεί να οργανώσει δράσεις, να συγκεντρώσει πόρους και να συντονίσει ανθρώπους από διαφορετικές περιοχές χωρίς να συναντηθεί ποτέ διά ζώσης. Αυτή η αλλαγή είναι δομική, όχι απλώς πρακτική.
Υπάρχει μια παγίδα και σχετίζεται με την πεποίθηση ότι η ψηφιακή συμπερίληψη επιτυγχάνεται μόνο με τον εξοπλισμό. Δωρεάν tablet, δωρεάν σύνδεση, δωρεάν λογισμικό. Τίποτα από αυτά δεν αρκεί, αν ο άνθρωπος απέναντι δεν έχει τις γνώσεις για να τα αξιοποιήσει και αν κανείς δεν είναι εκεί για να τον υποστηρίξει τις πρώτες φορές που θα δοκιμάσει.
Τα στοιχεία της Eurostat για το 2025 το επιβεβαιώνουν: η Ελλάδα εμφανίζει από τις μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών στη συνδεσιμότητα και στη χρήση του διαδικτύου σε ολόκληρη την ΕΕ. Με άλλα λόγια, ο ταχυδρομικός κώδικας μετράει, και μάλιστα πολύ.
Στο Tech Talent School 2.0 το βλέπουμε συνεχώς. Ένα παιδί 12 ετών στη Χίο που παρακολουθεί για πρώτη φορά μάθημα STEM και προγραμματισμού. Μια μητέρα στον Βόλο που μαθαίνει πώς να προστατεύει τα προσωπικά της δεδομένα στο διαδίκτυο, αλλά και το παιδί της από το cyberbullying. Ένας εκπαιδευτικός στη Λιβαδειά που ανακαλύπτει πώς να αξιοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μέσα στην τάξη. Κανένας από αυτούς δεν χρειαζόταν απλώς πρόσβαση. Χρειαζόταν κάποιον δίπλα του.
Γι' αυτό τα κέντρα ψηφιακών δεξιοτήτων δεν λειτουργούν ως αίθουσες κατάρτισης. Λειτουργούν ως τοπικά σημεία αναφοράς, χτισμένα με τη μεθοδολογία train-the-trainer, ώστε να μπορούν να συνεχίσουν τις δράσεις τους και μετά τη λήξη των προγραμμάτων χρηματοδότησης.
Το ψηφιακό χάσμα, πέρα από την επιμόρφωση των μαθητών, μειώνεται όταν επιμορφώνεται και ο εκπαιδευτικός σε πρακτικά εργαλεία και εφαρμογές, σύγχρονες και ασύγχρονες, με συνεχή υποστήριξη. Το Tech Talent School for Educators έχει εκπαιδεύσει έως σήμερα 19.000 εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, δημόσιας και ιδιωτικής, καθώς και προπτυχιακούς φοιτητές Παιδαγωγικών Τμημάτων. Υποστηρίζεται από το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση, την PwC Ελλάδος, το Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης και τη Microsoft, ενώ οι δράσεις του έχουν υλοποιηθεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού.
Το πρόγραμμα δεν περιορίζεται στην εκμάθηση ψηφιακών εργαλείων. Οργανώνεται γύρω από τέσσερις άξονες: ψηφιακές και πράσινες δεξιότητες, ενδυνάμωση στη σχολική κοινότητα, ψυχική ανθεκτικότητα και ευεξία των εκπαιδευτικών - καθώς αποτελούν επαγγελματική ομάδα υψηλού κινδύνου για επαγγελματική εξουθένωση - καθώς και ειδική αγωγή, AI και STEM. Γιατί, τελικά, αν θέλεις η επόμενη γενιά να αποκτήσει ψηφιακές δεξιότητες, πρέπει πρώτα να τις έχει αυτός που τη διδάσκει.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα community-driven σχεδιασμού είναι ίσως το Tech Talent School for Kids, το πρόγραμμα που απευθύνεται σε παιδιά από ευάλωτα κοινωνικά περιβάλλοντα στη Θράκη και το Αιγαίο. Φέτος υλοποιείται σε τέσσερις πόλεις: Κομοτηνή, Αλεξανδρούπολη, Ορεστιάδα και Χίο, σε συνεργασία με τα Παιδικά Χωριά SOS, τους Δήμους Ορεστιάδας και Χίου και με την υποστήριξη του Kaizen Foundation.
Αυτό που το διαφοροποιεί είναι η δομή του, πέραν φυσικά του καινοτόμου εκπαιδευτικού περιεχομένου του (STEM, υπολογιστική σκέψη, εισαγωγή στην ΤΝ). Γιατί η δομή; Γιατί τα παιδιά δεν είναι το μοναδικό κοινό. Παράλληλα, εκπαιδεύονται οι γονείς και οι φροντιστές σε θέματα ψηφιακής ασφάλειας, καθημερινής χρήσης της τεχνολογίας, τεχνητής νοημοσύνης και πρακτικών εφαρμογών. Επιμορφώνονται επίσης τα στελέχη των συνεργαζόμενων φορέων, ώστε να μπορούν να εργάζονται αυτόνομα με τα πιο σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία. Η παρέμβαση απευθύνεται σε μια ολόκληρη κοινότητα.
Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση αναδιαμορφώνουν ήδη τον τρόπο που εργαζόμαστε, μαθαίνουμε και επικοινωνούμε. Σε αυτό το πλαίσιο, το ψηφιακό χάσμα παύει να είναι ζήτημα απλής πρόσβασης σε υπηρεσίες και μετατρέπεται σε ζήτημα δημοκρατίας. Γιατί η δημοκρατία βασίζεται στη δυνατότητα κάθε πολίτη να ενημερώνεται, να συμμετέχει, να διεκδικεί τα δικαιώματά του και να διαμορφώνει το μέλλον του.
Και το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό. Σύμφωνα με την Eurostat, το 2025 μόλις το 60% των πολιτών της ΕΕ διέθετε τουλάχιστον βασικές ψηφιακές δεξιότητες, 20 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από τον στόχο του 80% που έχει θέσει η ΕΕ για το 2030. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν 2 στους 5 πολίτες κινδυνεύουν να μείνουν εκτός δημόσιου διαλόγου, εκτός ψηφιακών δημόσιων υπηρεσιών, εκτός των διαδικασιών που καθορίζουν πλέον τη ζωή τους, από την υγεία μέχρι την εκπαίδευση και την εργασία.
Το δικαίωμα στη γνώση, στη συμμετοχή, στη δυνατότητα να διαμορφώσεις το μέλλον σου, δεν μπορεί και δεν πρέπει να εξαρτάται από τον ταχυδρομικό σου κώδικα.
Στέλλα Ψαρρού, Γενική Διευθύντρια, Socialinnov
