Τα κοινωφελή ιδρύματα που στηρίζουν οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών (ΟΚοιΠ) βρίσκονται μπροστά σε ένα κρίσιμο ερώτημα: θέλουμε απλώς να μιλάμε για συστημική αλλαγή ή να τη χρηματοδοτούμε με τρόπο που τη φέρνει πιο κοντά; Διάφορες έρευνες, με πλέον πρόσφατη αυτή του Shifting Systems Initiative δείχνει ότι η συζήτηση για το «systems change» (αλλαγή συστημάτων) στη φιλανθρωπία έχει πλέον ωριμάσει σε αρκετά μεγάλο βαθμό σε επίπεδο συζήτησης, αλλά όχι ακόμη ως πεδίο κοινών πρακτικών.
Ένα πεδίο που μεγαλώνει, αλλά δεν συγκλίνει
Από το 2016 καταγράφεται μια σημαντική αύξηση του ενδιαφέροντος στο παγκόσμιο οικοσύστημα της φιλανθρωπίας για την αλλαγή συστημάτων, με περισσότερες συζητήσεις, δίκτυα και εργαλεία σε ΗΠΑ, Ευρώπη, Αφρική, Ασία και Λατινική Αμερική. Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι η πληθώρα αυτή δεν έχει οδηγήσει σε κοινά αποδεκτό ορισμό, ενιαίο πλαίσιο ή ώριμη μεθοδολογία.
Το υπό ανάπτυξη πεδίο κρίνεται ως «θορυβώδες» και πολυσχιδές: πολλοί χρησιμοποιούν τον όρο, αλλά με διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετικές θεωρίες αλλαγής και διαφορετικές προσδοκίες. Στον χώρο των κοινωφελών ιδρυμάτων αυτό σημαίνει ότι απλά η υιοθέτηση στο λεξιλόγιό τους του όρου δεν αρκεί. Χρειάζεται σαφήνεια για το ποιο σύστημα θέλουμε να αλλάξουμε, με ποιον τρόπο και με ποια σχέση ισχύος ανάμεσα σε δωρητές και οργανώσεις.
Διάφορες έρευνες το τελευταίο διάστημα έχουν αναδείξει μια απόσταση ανάμεσα στη ρητορική και στην πράξη. Πολλά κοινωφελή ιδρύματα, ειδικά εντός των ΗΠΑ αλλά και αλλού, έχουν υιοθετήσει τη γλώσσα μιας οπτικής αλλαγής συστήματος, αλλά δεν έχουν αλλάξει αντίστοιχα τις χρηματοδοτικές τους συμπεριφορές.
Και αυτή η τάση έχει άμεσες συνέπειες για τις ΟΚοιΠ. Αν οι δωρητές μιλούν για αλλαγή συστημάτων αλλά συνεχίζουν να δίνουν μικρές, βραχυπρόθεσμες, ασφυκτικά ορισμένες δωρεές, τότε μεταφέρουν στις οργανώσεις το βάρος της προσαρμογής χωρίς να τους δίνουν τα μέσα για να το κάνουν. Έτσι, από την μια πλευρά η τελική αξιοπιστία των ιδρυμάτων υπονομεύεται, το ίδιο και η πραγματική ικανότητα των ΟΚΟιΠ να επιτύχουν δομικές αλλαγές.
Τι απαιτεί, όμως, μια σοβαρή συστημική προσέγγιση;
Περισσότερη διάρκεια, περισσότερη ευελιξία και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη σε όσους βρίσκονται πιο κοντά στο πρόβλημα . Οι άνθρωποι και οι οργανώσεις που ζουν και εργάζονται μέσα στο πεδίο έχουν συχνά τη βαθύτερη γνώση για το τι πραγματικά χρειάζεται να αλλάξει.
Στη περίπτωση της Ελλάδας, αυτό θα σήμαινε ότι η χρηματοδότηση δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως υποστήριξη έργου, αλλά ως επένδυση σε δεξιότητες, σχέσεις και προσαρμοστικότητα. Πολυετείς δωρεές, ευέλικτοι προϋπολογισμοί και μειωμένη γραφειοκρατία δεν θα έπρεπε να αποτελούν «πολυτέλεια»· είναι προϋποθέσεις για συστημική επίδραση.
Η διάσταση της ισχύος
Η σχετικά πρόσφατη (2023) έκθεση των Rockefeller Philanthropy Advisors συνδέει πολύ καθαρά το systems change με ζητήματα ισχύος και δικαιοσύνης. Ορίζει, δε, μια τέτοια εξέλιξη ως μια πολιτική και ηθική επιλογή για το ποιος αποφασίζει, ποιος ορίζει το πρόβλημα και ποιος ελέγχει τους πόρους.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για «trust-based philanthropy», «participatory grantmaking» και γενικότερα για μεταφορά ισχύος προς τις κοινότητες δεν είναι παράλληλη με την αλλαγή συστημάτων · είναι μέρος του ίδιου μετασχηματισμού. Για τα ιδρύματα που στηρίζουν ΟΚοιΠ στην Ελλάδα, αυτό μπορεί να σημαίνει μεγαλύτερη συμμετοχή των οργανώσεων στον σχεδιασμό των προσκλήσεων, πιο ουσιαστική συνδιαμόρφωση στόχων και περισσότερη αυτονομία στους τελικούς αποδέκτες της χρηματοδότησης.
Αναντίλεκτα, η ελληνική Κοινωνία των Πολιτών λειτουργεί συχνά σε συνθήκες περιορισμένων πόρων, υψηλής αβεβαιότητας και μεγάλων κοινωνικών αναγκών. Σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση για συστημική αλλαγή δεν πρέπει να μένει στο επίπεδο της στρατηγικής ορολογίας. Πρέπει να μεταφραστεί σε έναν πιο ώριμο τρόπο χρηματοδότησης και συνεργασίας με τις οργανώσεις.
Άλλωστε, οι μετασχηματιστικές πρωτοβουλίες ευνοούνται όταν οι χρηματοδότες εργάζονται συνεργατικά, αναγνωρίζουν την πολυπλοκότητα και στηρίζουν τις λύσεις που αναπτύσσονται κοντά στο πεδίο. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την Ελλάδα, όπου η συνεργασία μεταξύ ιδρυμάτων, ΟΚοιΠ, τοπικών φορέων και δικτύων μπορεί να είναι ισχυρότερη από τον κατακερματισμένο ανταγωνισμό για επιχορηγήσεις.
Φυσικά, βασικό στοιχείο σε μια νέα εποχή είναι η αποδοχή ότι η αλλαγή συστημάτων δεν είναι γραμμική ούτε πλήρως προβλέψιμη. Για τα κοινωφελή ιδρύματα, αυτό μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ανοχή στην αβεβαιότητα και σε διάθεση για αναπροσαρμογή καθώς μαθαίνουν μαζί με τους εταίρους τους. Για τις οργανώσεις σημαίνει πιο ανοικτές και ειλικρινείς συζητήσεις με τους χρηματοδότες και τους συνεργάτες τους.
Αν υπάρχει ένα πρακτικό συμπέρασμα από τα τελευταία ερευνητικά δεδομένα, είναι ότι η συστημική αλλαγή απαιτεί συνέπεια ανάμεσα στη γλώσσα, τη στρατηγική και το μοντέλο χρηματοδότησης . Δεν αρκεί να δηλώνουμε ότι θέλουμε να αλλάξουμε τα συστήματα. Πρέπει να σχεδιάζουμε δωρεές που το επιτρέπουν: πιο μακροχρόνιες, πιο ευέλικτες, πιο συμμετοχικές και πιο κοντά στις ανάγκες των οργανώσεων και των κοινοτήτων. Ένα τελικά πέρασμα από τη χρηματοδότηση προγραμμάτων στη χρηματοδότηση σχέσεων, ικανοτήτων και θεσμικής αλλαγής. Εκεί ακριβώς κρίνεται αν το «systems change» είναι απλώς ένας δημοφιλής όρος ή ένας πραγματικός τρόπος να στηριχθεί πιο δίκαια και αποτελεσματικά η κοινωνία των πολιτών.
Η ομάδα έκδοσης του
