Το οικοσύστημα της Κοινωνίας των Πολιτών στην Ελλάδα αντιμετωπίζει διαχρονικά δύο βασικές προκλήσεις. Αφενός, τη σχέση Πολιτείας–Κοινωνίας των Πολιτών (ρύθμιση) και, αφετέρου, την αναλογικότητα μεταξύ ρύθμισης και διοικητικού βάρους. Τα μητρώα Ο.Κοι.Π. του ΥΠΕΣ αποτελούν χαρακτηριστικό πεδίο ανάδειξης αυτών των προβληματικών, υπερθεματίζοντας την ανάγκη για ένα ισορροπημένο πλαίσιο που ταυτόχρονα διασφαλίζει τη διαφάνεια χωρίς να περιορίζει την αποτελεσματικότητα ή/και τη συμμετοχή των οργανώσεων.
Το Πλαίσιο Λειτουργίας των Ο.Κοι.Π. στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα δραστηριοποιείται ένα πολυδιάστατο και ετερογενές οικοσύστημα Οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών (Ο.Κοι.Π.), που περιλαμβάνει διαφορετικές νομικές μορφές και δομές, από διεθνείς οργανώσεις έως σωματεία και αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες, με τον όρο «ΜΚΟ» να χρησιμοποιείται συχνά ως όρος-ομπρέλα. Παρά τις διαφοροποιήσεις, οι οργανώσεις μοιράζονται έναν κοινό στόχο, ήτοι την προσφορά προς την κοινωνία. Ωστόσο, ο τομέας αντιμετωπίζει διαχρονικές προκλήσεις που αφορούν τη ρύθμιση, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και το επίπεδο εμπιστοσύνης, ζητήματα που αναδείχθηκαν εντονότερα κατά την περίοδο της «προσφυγικής κρίσης» του 2015, όταν κατέστη σαφής η ανάγκη καλύτερης καταγραφής και συντονισμού των παρεμβάσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, αναπτύχθηκαν πιο δομημένοι και τακτικοί μηχανισμοί καταγραφής των Ο.Κοι.Π., όπως αυτός του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, το οποίο προβλέπει υποχρεωτική εγγραφή για οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο σχετικό πεδίο, πρωτοβουλία που έχει δεχθεί σημαντική κριτική από φορείς του πεδίου. Μια πιο οριζόντια προσέγγιση με διαφορετική στοχοθεσία εισήχθη με τον Ν.4873/2021, που θέσπισε τη Δημόσια Βάση Δεδομένων και το Ειδικό Μητρώο από το Υπουργείο Εσωτερικών, αποτελώντας την πρώτη προσπάθεια διατομεακής χαρτογράφησης σε εθνικό επίπεδο.
Η περίπτωση του Ειδικού Μητρώου Ο.Κοι.Π. του ΥΠΕΣ
Τόσο ο Ν.4873/2021 όσο και η κωδικοποίηση της τροπολογίας με τον Ν.5270/2026 εισάγουν τη Δημόσια Βάση Δεδομένων και το Ειδικό Μητρώο Ο.Κοι.Π., με την εγγραφή να μην είναι υποχρεωτική, εκτός αν επιδιώκεται κρατική χρηματοδότηση έως €50.000 (Δημόσια Βάση Δεδομένων) ή άνω των €50.000 (Ειδικό Μητρώο Ο.Κοι.Π.). Ωστόσο, στην πράξη δύναται να λειτουργήσει ως ένδειξη διαφάνειας, δημιουργώντας πίεση ένταξης. Ενώ η ένταξη στη Δημόσια Βάση Δεδομένων είναι αρκετά απλή, για το Ειδικό Μητρώο έχει αναδειχθεί πλήθος σημείων που προβληματίζουν τις οργανώσεις. Τα βασικά ζητήματα εντοπίζονται στις προϋποθέσεις εγγραφής, όπως η ασάφεια του όρου «έχων τον καταστατικό έλεγχο», οι περιορισμοί αμοιβής ιδρυτικών μελών, ο έλεγχος από ορκωτούς λογιστές, καθώς και η υποβολή Πιστοποιητικού Ποινικού Μητρώου για τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου με σημαντικούς περιοριστικούς όρους.
Οι περιορισμοί στην αμοιβή μελών Δ.Σ., ακόμη και μετά την αύξηση του ορίου από 5% σε 10% «του συνόλου των εργαζομένων κατ’ έτος και πάντως όχι περισσότερες από τρεις (3) συνολικά» (Αρ. 24, Ν.5270/2026), δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα των μικρομεσαίων Ο.Κοι.Π., όπου οι ιδρυτές καλύπτουν βασικές ανάγκες λειτουργίας.
Ομοίως, η απαίτηση για ορκωτό έλεγχο και απόδειξη περιορισμένης κρατικής χρηματοδότησης είναι οικονομικά ιδιαίτερα επιβαρυντική, ιδίως για μικρούς φορείς. Επιπλέον, παραμένει σε εκκρεμότητα η αποσαφήνιση του όρου «έχων τον καταστατικό έλεγχο», προκαλώντας σύγχυση στη δέσμευση των εγγεγραμμένων οργανώσεων.
Προβληματική παραμένει επίσης η μη ένταξη οργανώσεων λόγω παλαιών πλημμεληματικών καταδικών μελών Δ.Σ., καθώς αντιβαίνει στον συμπεριληπτικό χαρακτήρα των Ο.Κοι.Π. και αγνοεί την κατάχρηση κατηγοριών, όπως η συκοφαντική δυσφήμιση (SLAPPs). Επιπλέον, τα μεγάλα χρονικά διαστήματα παραγραφής σχετικών αδικημάτων καθιστούν τον αποκλεισμό χρονικά δυσανάλογο.
Η τροποποίηση του Ν.5270/2026 εισάγει ορισμένες θετικές αλλαγές. Η αναγνώριση της σημασίας της συμπερίληψης πρώην τοξικοεξαρτημένων ατόμων στην Κοινωνία των Πολιτών αποτελεί μια θετική εξέλιξη. Ωστόσο, η προϋπόθεση δραστηριοποίησης σε συναφή προγράμματα παραμένει περιοριστική, καθώς στην πράξη περιορίζει την εφαρμογή της σε οργανώσεις συγκεκριμένου αντικειμένου.
Παράλληλα, αν και η εξαίρεση για τη συκοφαντική δυσφήμιση κινείται προς θετική κατεύθυνση, ο περιορισμός σε μία μόνο καταδίκη παραβλέπει ότι η συγκεκριμένη κατηγορία συχνά εργαλειοποιείται για την αναστολή ή παρεμπόδιση της δράσης φορέων. Ως εκ τούτου, δεν θα έπρεπε να συνιστά κριτήριο αξιολόγησης για τη συμμετοχή σε διοικητικά όργανα.
Συνοψίζοντας, οι ανωτέρω προβλέψεις παραμένουν δυσανάλογα αυστηρές και, ακόμη και στην περίπτωση που μια οργάνωση επιθυμεί να εγγραφεί στο πλαίσιο της ενισχυμένης διαφάνειας, οι εν λόγω προϋποθέσεις λειτουργούν αποθαρρυντικά.
Ρύθμιση, Αυτορρύθμιση και Διαφάνεια
Η διαμόρφωση ενός λειτουργικού επιχειρησιακού περιβάλλοντος για τις Ο.Κοι.Π. προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, τη συστηματική χαρτογράφηση του οικοσυστήματος. Ανταποκρινόμενος σε αυτή την ανάγκη, ο Ν.5270/2026 θεσμοποιεί το υπό σύσταση «Παρατηρητήριο Ο.Κοι.Π. και Λοιπών Φορέων Μη Εμπορικής Οικονομικής Δραστηριότητας», προσφέροντας δυνητικά την αναγκαία βάση δεδομένων για την αναγνώριση τάσεων, τη διεξαγωγή ερευνών και τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων πολιτικών προτάσεων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα τέτοιων εργαλείων εξαρτάται από την ορθή λειτουργία τους, καθώς η ανεπαρκής εφαρμογή και το αυξημένο διοικητικό βάρος ενέχουν τον κίνδυνο απαξίωσης.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Πολιτεία οφείλει να διασφαλίζει ένα σταθερό και λειτουργικό περιβάλλον για τις Ο.Κοι.Π., δεδομένου ότι ο ρόλος τους στην ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών και της συμμετοχικής διακυβέρνησης είναι κρίσιμος. Μέσω της παροχής υπηρεσιών σε τομείς όπου η δημόσια διοίκηση δεν διαθέτει επαρκή τεχνογνωσία, αλλά και της τεκμηριωμένης κριτικής προς τη βελτίωση των δημόσιων πολιτικών, συμβάλλουν ουσιαστικά στη δημοκρατική λογοδοσία, τη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η δημιουργία θεσμικών και λειτουργικών προϋποθέσεων που διευκολύνουν τη δράση τους καθίσταται αναγκαία.
Υπό αυτή την έννοια, η αυτορρύθμιση μέσω διαφάνειας — όπως η δημοσιοποίηση καταστατικών, στοιχείων διοίκησης και οικονομικών απολογισμών — μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τη θεσμική ρύθμιση, μειώνοντας την ανάγκη για εξωτερικό έλεγχο. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ένωση Μικρομεσαίων Ο.Κοι.Π. και τα μέλη της έχουν υιοθετήσει την αρχή της αυτορρύθμισης, όπως αυτή αποτυπώνεται στο καταστατικό της Ένωσης και υλοποιείται μέσω της δράσης «Πρωτοβουλία για τη Διαφάνεια». Αντιστρόφως, η έλλειψη δημοσιοποιημένων πληροφοριών ενισχύει την πίεση για εντατικότερες ελεγκτικές παρεμβάσεις. Συνεπώς, οι Ο.Κοι.Π. έχουν ισχυρό κίνητρο να υιοθετούν πρακτικές διαφάνειας. Ωστόσο, το ισοζύγιο αυτό διαταράσσεται όταν οι απαιτήσεις αυτορρύθμισης καθίστανται δυσανάλογα απαιτητικές σε σχέση με το διοικητικό βάρος που συνεπάγονται, όπως αναδεικνύεται στην περίπτωση του Ειδικού Μητρώου Ο.Κοι.Π. Παρά το γεγονός ότι η εγγραφή δεν είναι τυπικά υποχρεωτική, στην πράξη ασκείται συχνά πίεση προς τις οργανώσεις να συμμορφωθούν, ιδίως όταν η συμμετοχή σε πρωτοβουλίες συνδέεται με αυξημένες απαιτήσεις διαφάνειας. Άλλωστε, καταγράφονται περιπτώσεις όπου η διαφάνεια εφαρμόζεται κυρίως με ελεγκτικό και, ενίοτε, τιμωρητικό χαρακτήρα, αντί να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των οργανώσεων.
Συμπερασματικά, η εμπειρία από τη λειτουργία μητρώων Ο.Κοι.Π. καταδεικνύει ότι η διαφάνεια και η συμμετοχικότητα μπορούν να ενισχυθούν χωρίς υπερβολική ρυθμιστική επιβάρυνση. Στο πλαίσιο αυτό, η Πολιτεία καλείται να διευκολύνει τις οργανώσεις στη δημοσιοποίηση ουσιωδών στοιχείων και να εφαρμόσει την αρχή της αναλογικότητας στη διαμόρφωση των σχετικών απαιτήσεων. Μόνο υπό αυτές τις προϋποθέσεις μπορεί να διασφαλιστεί ένα περιβάλλον στο οποίο οι Ο.Κοι.Π. θα λειτουργούν αποτελεσματικά και θα συμβάλλουν ουσιαστικά στο δημόσιο συμφέρον.
Δρ. Σωτήρης Πετρόπουλος, Πρόεδρος & Φαίη Δρακοπούλου, Συντονίστρια
