Βρισκόμαστε πάλι εν όψει μιας γενικευμένης ενεργειακής κρίσης. Ο πόλεμος στο Ιράν θα αυξήσει το κόστος ζωής, υπογραμμίζοντας την ανάγκη μετάβασης από τα ακριβά και εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Η Electra Energy είναι μια Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση (ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ.) της οποίας ο βασικός στόχος είναι κάθε τοπική κοινότητα να μπορεί να παράγει ανανεώσιμη ενέργεια, φθηνά και τοπικά. Μέσω ανάπτυξης έργων, συνηγορίας, εκπαίδευσης και έρευνας δράσης, η Electra Energy προωθεί σχήματα όπως οι ενεργειακές κοινότητες, που αποτελούν – όπως αναγνωρίζουν και οι ευρωπαϊκές οδηγίες – κρίσιμο παράγοντα της ενεργειακής μετάβασης. Στα δέκα χρόνια λειτουργίας της, έχει χτίσει ένα ευρύ δίκτυο συνεργασιών με φορείς, ιδρύματα και ερευνητές, με επίκεντρο την έρευνα και ανάπτυξη επιχειρηματικών μοντέλων, καινοτομιών και υπηρεσιών που ωφελούν τόσο τη δική της βιωσιμότητα όσο και τον θεσμό των ενεργειακών κοινοτήτων.

Γιατί όχι κρατική χρηματοδότηση;
Οι ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. και γενικότερα οι φορείς Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (Κ.ΑΛ.Ο.) ακροβατούν διαρκώς μεταξύ οικονομικής επιβίωσης και κοινωνικής αποστολής. Η Electra Energy έχει κάνει μια συνειδητή στρατηγική επιλογή: χρηματοδοτείται κυρίως από ευρωπαϊκά προγράμματα και αποφεύγει τις απευθείας δημόσιες χρηματοδοτήσεις.
Ο λόγος είναι ξεκάθαρος: η συνηγορία προϋποθέτει ελευθερία. Μια οργάνωση που απευθύνει κριτική σε Ρυθμιστικές Αρχές, Υπουργείο Περιβάλλοντος, ΔΕΔΔΗΕ, ΑΔΜΗΕ – δεν μπορεί ταυτόχρονα να εξαρτάται χρηματοδοτικά από αυτές. Η σύγκρουση συμφερόντων θα υπονόμευε τη συμμετοχή μας σε κάθε διαβούλευση, κάθε πρόταση βελτίωσης νομοθετικού πλαισίου, κάθε σχέδιο δράσης. Η σχέση αυτή δεν είναι αδύνατη: σε χώρες με ώριμη δημοκρατία και κράτος δικαίου (π.χ., Ολλανδία, Γαλλία), η κυβέρνηση παρέχει λειτουργικές επιχορηγήσεις σε ενεργειακές κοινότητες, αναγνωρίζοντας τον κομβικό τους ρόλο στην τοπική ενεργειακή ασφάλεια. Επίσης, αυτό δεν σημαίνει απόρριψη κάθε δημόσιου πόρου. Προγράμματα όπως η ενίσχυση φορέων Κ.ΑΛ.Ο. μέσω ΕΣΠΑ είναι ευπρόσδεκτα, καθώς η αξιολόγηση γίνεται μέσα από διαφανή ανταγωνιστική διαδικασία. Η διάκριση είναι λεπτή αλλά ουσιαστική: χρηματοδότηση που δεν δημιουργεί εξάρτηση είναι αποδεκτή· χρηματοδότηση που φιμώνει, όχι.

Από πού λοιπόν έρχεται η χρηματοδότηση;
Η Electra Energy χρηματοδοτείται κυρίως από ευρωπαϊκά προγράμματα (Horizon, LIFE κ.λπ.) και κατά καιρούς από ιδιωτικά ιδρύματα (Ίδρυμα Ωνάση, Ίδρυμα Μποδοσάκη κ.ά.). Στο πλαίσιο αυτών των έργων συμμετέχει σε κοινοπραξίες και υλοποιεί καινοτόμες δράσεις: έρευνα πεδίου, πιλοτικές εφαρμογές, εγκατάσταση εξοπλισμού, σύσταση ενεργειακών κοινοτήτων, εκπαίδευση πολιτών, ανάπτυξη νέων μοντέλων διαχείρισης ενέργειας. Κεντρικός στόχος είναι πάντα ο ίδιος: να μετατραπούν οι ενεργειακές κοινότητες σε αξιόπιστο μοχλό δίκαιης ενεργειακής μετάβασης.
Τα ευρωπαϊκά έργα προσφέρουν σχετική ευελιξία στη διαχείριση, ενώ ένα ποσοστό της χρηματοδότησης καλύπτει λειτουργικές δαπάνες. Αυτό διευκολύνει τη ρευστότητα, ωστόσο σπάνια αρκεί, πράγμα που οδηγεί σε διαρκή αναζήτηση συμπληρωματικών εσόδων.

Η διττή προσέγγιση ως συγκριτικό πλεονέκτημα
Η Electra Energy λειτουργεί παραδοσιακά σε δύο επίπεδα. Από τη μία, η συνηγορία υψηλού επιπέδου: συμμετοχή σε πάνελ, κλειστές συναντήσεις με ρυθμιστικούς φορείς, επιστολές προς το Υπουργείο, διαβουλεύσεις για νέες νομοθεσίες, συν-σχεδιασμός εθνικών πλάνων. Από την άλλη, η εγγύτητα με τη βάση: πολίτες, δήμοι, τοπικά οικοσυστήματα, δίκτυα όπως ο φορέας εκπροσώπησης ενεργειακών κοινοτήτων «ΔΕΣΜΗ».
Αυτός ο συνδυασμός κάνει την Electra Energy ελκυστική σε εθνικές και ευρωπαϊκές κοινοπραξίες. Η απτή παρουσίαση εργαλείων – δείκτες μέτρησης ενεργειακής φτώχειας, οδηγοί σύστασης ενεργειακών κοινοτήτων, αποτελέσματα πιλοτικών εφαρμογών – μαζί με τη δράση συνηγορίας και την επιτόπια παρουσία, αποτελούν ισχυρά εφόδια στη διεκδίκηση νέων χρηματοδοτήσεων. Οι καλές πρακτικές, άλλωστε, βασίζονται σε μεθοδολογίες σχεδιασμένες σε ευρωπαϊκό επίπεδο, που πλέον θεσμοθετούν και το εθνικό πλαίσιο. Η πλήρης ταύτιση των προτεραιοτήτων της Electra Energy με αυτές της ΕΕ αποτελεί τη βάση της στρατηγικής της. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι κοινές δράσεις, οι εκδηλώσεις, η παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμη και οι διαπροσωπικές σχέσεις.

Ελευθερία με αστερίσκο
Η ευελιξία των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων εξασφαλίζει ανεξαρτησία από εθνικούς πόρους που θα μπορούσαν να περιορίσουν τη δράση συνηγορίας. Ωστόσο, παραμένει ευάλωτη σε αλλαγές προτεραιοτήτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο περιορισμός κονδυλίων στο επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034 (MFF), όπου αυξάνονται σημαντικά οι δαπάνες για αμυντική πολιτική, ενώ καταργούνται θεμελιώδη περιβαλλοντικά προγράμματα όπως το LIFE – μια εξέλιξη που ανησυχεί κάθε μη κυβερνητικό φορέα και αποτελεί βασική απειλή για τη μελλοντική βιωσιμότητα.
Υπάρχει κι ένας άλλος περιορισμός, πιο δομικός. Τα ανταγωνιστικά ευρωπαϊκά έργα έχουν συγκεκριμένες κατευθύνσεις: τα παραδοτέα, οι μεθοδολογίες και κυρίως οι στόχοι ακολουθούν τις προτεραιότητες της εκάστοτε χρηματοδοτικής πρόσκλησης. Η δράση συνηγορίας πρέπει να εναρμονίζεται με τις συμβατικές υποχρεώσεις. Αν λοιπόν κάποια θεματική είναι υψίστης σημασίας αλλά δεν εμπίπτει στο αντικείμενο της χρηματοδοτικής πρόσκλησης – όπως, για παράδειγμα, η αποανάπτυξη (de-growth) – τότε παραμένει μετέωρη. Εν ολίγοις: η πηγή της χρηματοδότησης μπορεί να επιτρέπει ανεξαρτησία, αλλά την περιορίζει σε μέγεθος, προσέγγιση και στόχο. Είναι ο ωφελούμενος που προσαρμόζει τις ανάγκες του στη χρηματοδοτική πρόσκληση και το έργο που θα προκύψει – και όχι το αντίθετο.

Τι χρειάζεται να αλλάξει
Μια ιδέα θα ήταν η ανάπτυξη πιο ελαστικών λειτουργικών ενισχύσεων (operational grants), που δεν δεσμεύουν τη δράση μιας οργάνωσης σε αυστηρά παραδοτέα, συγκεκριμένες θεματικές και αυστηρούς ποσοτικούς στόχους (KPIs), αλλά υποστηρίζουν ολόκληρη τη λειτουργία της, με ευρύτερο πεδίο παρέμβασης, χώρο ανάπτυξης βιώσιμων επιχειρηματικών μοντέλων και ακόμη μεγαλύτερη ελευθερία για δράσεις συνηγορίας. Χρειάζεται φυσικά και αλλαγή νοοτροπίας: στην Ελλάδα, το κράτος συστηματικά στοχοποιεί τις ΜΚΟ και τους φορείς της κοινωνικής οικονομίας ή, στην καλύτερη, απλώς τους αγνοεί.