Σε μια εποχή πολλαπλών κοινωνικών προκλήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο, καταγράφεται μια τάση αναδιαμόρφωσης των στρατηγικών κοινωφελών ιδρυμάτων έτσι ώστε να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητά τους. Στον πυρήνα αυτών των αναδιοργανώσεων τοποθετούνται συχνότερα ο τρόπος συνεργασίας αυτών των ιδρυμάτων με οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.
Οι τελευταίες εξελίξεις στο William and Flora Hewlett Foundation (HF), ένα από τα σημαντικότερα φιλανθρωπικά ιδρύματα παγκοσμίως, παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον, αποτελώντας ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα εξέλιξης που μπορεί να εμπνεύσει τα κοινωφελή ιδρύματα που επιχειρούν εντός της ελληνικής Κοινωνίας των Πολιτών.
Κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, το HF ανακάλυψε ένα θεμελιώδες μάθημα: η γνώση περί καλών πρακτικών δεν αρκεί. Απαιτείται μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο που λειτουργεί η σχέση μεταξύ χρηματοδοτών και ΟΚοιΠ, ένα μάθημα που γίνεται αντιληπτό ως ουσιώδες και για τον ελληνικό φιλανθρωπικό χώρο.
Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, το HF επένδυσε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια στη δημιουργία γνώσης σχετικά με καλές πρακτικές στο πεδίο της φιλανθρωπίας. Η στρατηγική «Knowledge for Better Philanthropy» παρήγαγε ποιοτικές έρευνες, δημοσίευσε σημαντικές μελέτες και δημιούργησε ένα εκτενές σώμα δεδομένων για το πώς θα έπρεπε να λειτουργεί η χρηματοδοτική πλευρά του οικοσυστήματος. Ωστόσο, μια κρίσιμη ανακάλυψη υποχρέωσε το ίδρυμα να αναθεωρήσει τη θεμελιώδη του προσέγγιση: η γνώση περί καλών πρακτικών δεν κατά ανάγκη οδηγεί σε ευρεία αποδοχή και ενσωμάτωση στον τρόπο που λειτουργούν τα κοινωφελή ιδρύματα. Παρά τις εκατοντάδες μελέτες και τους αυξημένους πόρους στη διάθεση των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, οι πρακτικές χρηματοδότησης παρέμειναν κατά πολύ μακριά από τις κατευθύνσεις που η έρευνα και τα δεδομένα προσδιόριζαν. Το αποτέλεσμα ήταν ότι πολλές ΟΚοιΠ παρέμειναν υποχρηματοδοτημένες και περισσότερο αποδυναμωμένες να εκπληρώσουν τις αποστολές τους. Αυτή η διαφορά μεταξύ θεωρίας και πράξης ήταν η αφετηρία της θεμελιώδης αλλαγής για το Hewlett Foundation.
Αναγνωρίζοντας αυτό το κενό, το Hewlett Foundation αποφάσισε να αναδιατυπώσει τη δική του φιλοσοφία με έναν ουσιαστικό τρόπο. Αντί να εστιάσει στο πώς οι χρηματοδότες θα μπορούσαν να επιτύχουν καλύτερα τους δικούς τους στόχους και το δικό τους όραμα, μετέτρεψε την προσοχή του στο πώς η χρηματοδότηση επηρεάζει την πραγματική ικανότητα των οργανώσεων να εκπληρώσουν τις αποστολές τους και να εξυπηρετήσουν αποτελεσματικά τις κοινότητες και τους σκοπούς τους οποίους υπηρετούν.
Η νέα στρατηγική του HF με τίτλο «Future of Giving», η οποία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, έθεσε έναν ξεκάθαρο στόχο για τα επόμενα επτά χρόνια: ενδυναμώστε το φιλανθρωπικό οικοσύστημα για να αυξήσετε τη συμμετοχή στη φιλανθρωπία και την ποιότητα της δέσμευσης μεταξύ χρηματοδοτών και οργανώσεων. Στον πυρήνα αυτού του στόχου βρίσκεται μια πιο ουσιώδης παραδοχή: ότι η φιλανθρωπία, όταν γίνεται καλά, είναι μια πρακτική κοινωνικής δέσμευσης που πρέπει να οδηγηθεί και να διαμορφωθεί από τις ανάγκες, τις προτεραιότητες και τις φωνές των οργανώσεων και των κοινοτήτων, και όχι αντίστροφα.
Για να υλοποιήσει αυτή τη νέα φιλοσοφία, το Hewlett Foundation αναγνώρισε τέσσερα σημαντικά εμπόδια που επηρεάζουν τον φιλανθρωπικό τομέα.
Πρώτον, υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ των δεδομένων και των ερευνών για τις καλές πρακτικές και της πραγματικής ενσωμάτωσής τους στο πεδίο.
Δεύτερον, συνεχίζουν να υπάρχουν σημαντικές διασπορές και ανισότητες στη χρηματοδότηση—ειδικά προς οργανώσεις που υπηρετούν περιοχές στην περιφέρεια. Ενδιαφέρον ότι σε κάθε έρευνα του HIGGS αυτή η συνθήκη καταγράφεται και στην Ελλάδα.
Τρίτον, ο φιλανθρωπικός τομέας αντιμετωπίζει ολοένα περισσότερα προβλήματα λόγω αρνητικών τοποθετήσεων από την πλευρά της πολιτείας.
Τέταρτον, παρατηρείται μια μείωση των ιδιωτικών δωρεών, που σημαίνει ότι λιγότεροι πόροι διατίθενται για τις οργανώσεις και ότι ο φιλανθρωπικός χώρος επηρεάζεται από έναν ολοένα στενότερο κύκλο—κυρίως από μερικούς πλούσιους ανθρώπους. Ως προς αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι στις ΗΠΑ και σε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου οι μικρές δωρεές ιδιωτών αποτελεί έναν σημαντικό πόρο για τις ΟΚοιΠ, σε αντίθεση με την Ελλάδα όπου αυτό το χρηματοδοτικό κανάλι δεν έχει αναπτυχθεί σημαντικά και αφορά σε ένα πολύ μικρό αριθμό, μεγάλων κυρίως οργανώσεων.
Η αντιμετώπιση αυτών των τεσσάρων προβλημάτων απαιτούσε μια σύνθετη, πολυδιάστατη νέα στρατηγική.
Σε απάντηση, το Hewlett Foundation υιοθέτησε μια προσέγγιση τριών κατευθύνσεων που προσπαθεί να ξεπεράσει το χάσμα μεταξύ γνώσης και δράσης: Υποστήριξη ενός Θετικού Δημόσιου Αφηγήματος, Προώθηση Θετικών Πολιτικών, και Συνεργασίες.
Η πρώτη κατεύθυνση, η υποστήριξη ενός θετικού δημόσιου αφηγήματος, αναγνωρίζει ότι ακόμα και οι καλές ιδέες δεν μπορούν να υλοποιηθούν αν η κοινή γνώμη και η πολιτική δεν υποστηρίζουν τον φιλανθρωπικό τομέα. Αντί να προσπαθήσει να αλλάξει τις πρακτικές μόνο μέσα στη φιλανθρωπική κοινότητα, το Hewlett Foundation υποστηρίζει καμπάνιες θετικών αφηγήσεων που εξηγούν την αξία και τον κρίσιμο ρόλο των ΟΚοιΠ στην κοινωνία. Αυτό περιλαμβάνει στοχευμένες απαντήσεις σε επιθέσεις κατά του φιλανθρωπικού τομέα και μια μακροπρόθεσμη δέσμευση προς την επίτευξη της αναγνώρισης του κρίσιμου ρόλου των οργανώσεων και της φιλανθρωπίας εν συνόλω για στη κοινωνία.
Η δεύτερη κατεύθυνση εστιάζει στο να ενισχύει την ικανότητα των οργανώσεων υποδομής (structure organizations) του φιλανθρωπικού χώρου να απαντούν σε αρνητικές πολιτικές και να προωθούν κανονισμούς που υποστηρίζουν ουσιαστική συμμετοχή στον φιλανθρωπικό τομέα. Αυτό περιλαμβάνει τόσο δράσεις συνηγορίας έναντι σε αρνητικές κρατικές πολιτικές μέτρα όσο και υπέρ της προώθησης μέτρων που διαμορφώνουν ένα θετικό πλαίσιο για τον φιλανθρωπικό χώρο.
Η τρίτη κατεύθυνση, η έμφαση στις συνεργασίες, αποτελεί τη καρδιά της νέας στρατηγικής. Εστιάζει σε εργαλεία, πλατφόρμες και δίκτυα που βοηθούν τους χρηματοδότες να εφαρμόσουν πρακτικές που καλύτερα υποστηρίζουν τις οργανώσεις, τονίζοντας ιδιαίτερα τη σημασία των πραγματικών σχέσεων και του αμοιβαίου σεβασμού μεταξύ χρηματοδοτών και ΟΚοιΠ. Αυτή η προσέγγιση αναγνωρίζει ότι το πεδίο έχει εξαρτηθεί πολύ από τη δημιουργία γνώσης χωρίς να διασφαλίζει ότι η γνώση αυτή θα εφαρμόζεται πραγματικά με τρόπο που βελτιώνει τις ζωές και τις δυνατότητες των οργανώσεων.
Μερικά πιο πρακτικά στοιχεία από τη δράση του Hewlett Foundation που θα μπορούσαν να έχουν άμεση εφαρμογή από ελληνικά κοινωφελή ιδρύματα:
Αποδοχή ότι η πολυετής και ευέλικτη χρηματοδότηση δεν είναι κάτι το εξωπραγματικό αλλά αναγκαιότητα. Αντί για διακριτές, περιορισμένες χρονικά ετήσιες ή διετείς χρηματοδοτήσεις, οι χρηματοδότες θα πρέπει να εξετάσουν δομές χρηματοδότησης που επιτρέπουν στις οργανώσεις να χτίσουν ικανότητα και να σχεδιάσουν μακροπρόθεσμα. Η πολυετής χρηματοδότηση δείχνει εμπιστοσύνη προς τις οργανώσεις και μειώνει σημαντικά τις διοικητικές επιβαρύνσεις που προέρχονται από τη διαρκή εστίαση σε νέες αιτήσεις και νέες δράσεις, πλαίσιο το οποίο στερεί ενέργεια από άλλες, συχνά πολύ σημαντικότερες, διεργασίες.
Έμφαση σε περισσότερη χρηματοδότηση χωρίς περιορισμούς (οργανωσιακές χρηματοδοτήσεις). Ένας κατάλογος περιορισμών στο πώς και προς ποιον μπορεί να δαπανηθεί η χρηματοδότηση δυσκολεύει τις οργανώσεις να ανταποκριθούν σε απρόβλεπτες ανάγκες ή να εκμεταλλευθούν ευκαιρίες που προκύπτουν. Η δυνατότητα χρήσης των κεφαλαίων για διοικητικά κόστη, για κατάρτιση και επαγγελματική ανάπτυξη του προσωπικού, και για σχεδιασμό και εξέλιξη της οργάνωσης είναι ουσιαστική για την τόνωση και την ανάπτυξη ενός φορέα. Όταν οι χρηματοδότες επιτρέπουν μόνο δαπάνες για άμεσες υπηρεσίες, αγνοούν μια δεδομένη και ουσιαστική ανάγκη των οργανώσεων.
Ανάληψη του ρόλου το συνεργάτη, όχι απλά του χρηματοδότη-ελεγκτή. Το Hewlett Foundation έχει αναγνωρίσει ότι η χρηματοδότηση ως μεμονωμένη δράση είναι ανεπαρκής. Οι χρηματοδότες θα πρέπει να είναι ενεργοί συνεργάτες που ακούν τις οργανώσεις κατά τη σχεδίαση νέων προγραμμάτων, που σέβονται και μαθαίνουν από τις καλύτερες πρακτικές που ανακαλύπτουν οι ίδιες οι οργανώσεις, και που δείχνουν πραγματικό σεβασμό για τη δουλειά και την κριτική γνώση των τελευταίων. Παράλληλα, ενσωματώνουν στις διαδικασίες τους στοιχεία trust-based philanthropy, μειώνοντας με τον τρόπο αυτό τριβές αλλά και πόρους που δαπανώνται για να αποδείξουν οι οργανώσεις ότι είναι φερέγγυες.
Ενδιαφέρουσα, τέλος, αποτελεί μια στρατηγική επιλογή του HF από την περίοδο 2023 και μετά: τη δημιουργία ενός Wellness Fund διαμέσου του οποίου προσέφερε μια one-off επιπρόσθετη χρηματοδότηση 10.000 $ σε πολλές οργανώσεις που υποστήριζε. Οι χρηματοδοτήσεις αυτές χρησιμοποιήθηκαν από τις οργανώσεις για να δώσουν στα μέλη του προσωπικού τους το αίσθημα της υποστήριξης, της ανάπαυλας, της κινητοποίησης και της σύνδεσης με την αποστολή τους, σε μια περίοδο όπου η εργασιακή εξάντληση προκαλεί πολλές αποχωρήσεις προσωπικού και διατάραξη των προσφερόμενων υπηρεσιών. Για παράδειγμα, μια οργάνωση δημιούργησε μια νέα θέση υπευθύνου ψυχικής υγείας και εγκατέστησε μια "σκηνή ηρεμίας" για το θερινό της πρόγραμμα, αναφέροντας ότι και τα δύο συνέβαλαν με επιτυχία στη βελτίωση του ηθικού του προσωπικού και τη μείωση της εργασιακής εξάντλησης. Αναντίλεκτα, η επένδυση στην ευημερία και τη φυσική και ψυχική υγεία του προσωπικού των οργανώσεων δεν είναι απλώς θέμα πρόληψης της εργασιακής εξάντλησης—είναι θέμα εξασφάλισης ότι οι ομάδες των οργανώσεων είναι πάντα έτοιμες να παρέχουν μόνιμη και διαρκή υποστήριξη στους ωφελούμενούς τους. Παράλληλα, δε, το Hewlett Foundation ανέφερε ότι αυτό το μικρό πρόγραμμα άλλαξε σε σημαντικό βαθμό το είδος των σχέσεων και της επικοινωνίας με τους δωρεοδόχους του, οι οποίες έγιναν πιο στενές και ειλικρινείς, με ιδιαίτερα θετικά αποτελέσματα στον τρόπο με τον οποίο συνεργάζονται.
