Το ερευνητικό Έργο με τίτλο «THE INTERPLAY BETWEEN SUSTAINABILITY, RESILIENCE, AND SOCIAL IMPACT: THE CASE OF ELDERLY CARE UNITS IN GREECE» υλοποιείται στο πλαίσιο της δράσης του ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. «Χρηματοδότηση της Βασικής Έρευνας (Οριζόντια υποστήριξη όλων των Επιστημών)» του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU (Αριθμός Έργου ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.: 16266)
Ο θεμελιώδης στόχος της διετούς έρευνας (2023-25) με τίτλο «Η αλληλεπίδραση βιωσιμότητας, ανθεκτικότητας και κοινωνικού αντίκτυπου: Η περίπτωση των ΜΦΗ στην Ελλάδα» (https://react.aueb.gr/) ήταν η δημιουργία και διάχυση γνώσης για παροχή υπηρεσιών φροντίδας υψηλού επιπέδου σε ηλικιωμένους.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα άτομα πάνω από 65 ετών συνιστούν μία ευάλωτη κοινωνική ομάδα που μέχρι το 2050 εκτιμάται ότι θα σημειώσει αύξηση της τάξης του 110% και θα φτάσει τα 1,6 δις. Σήμερα στην Ελλάδα το 22,8% του πληθυσμού είναι ηλικιωμένοι και προβλέπεται το 2050 το ποσοστό αυτό να φτάσει το 37% συγκριτικά με το 29% της ΕΕ-27.
Οι κοινωνίες του σήμερα οφείλουν να δώσουν έμφαση σε αυτή την ηλικιακή ομάδα, η οποία, εκτός της ανάγκης για φροντίδα, αντιμετωπίζει προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας. Οι ηλικιωμένοι καλούνται να διαχειριστούν άγχη, τόσο δικά τους καθώς γερνάνε όσο και των ανθρώπων που βρίσκονται κοντά τους. Επιπλέον, έρχονται αντιμέτωποι με κοινωνικές ανισότητες που συχνά τους περιθωριοποιούν με χαρακτηριστικό παράδειγμα να μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα όταν υπάρχουν περιορισμένοι πόροι στην παροχή ιατρικής βοήθειας.
Στην Ελλάδα, το 90% των ηλικιωμένων λαμβάνει άτυπη φροντίδα από συγγενείς, φίλους και φροντιστές. Ωστόσο, 680.000 ηλικιωμένοι έχουν ανάγκες μακροχρόνιας φροντίδας, από τους οποίους το 25% έχει μέτριες ή πολύ σοβαρές δυσκολίες αυτό-εξυπηρέτησης. Τελικά, μόλις το 7% μπορεί να ικανοποιηθεί σε ΜΦΗ. Παρά το ότι οι ΜΦΗ είναι δομημένες μορφές οργάνωσης όπου τα ηλικιωμένα άτομα διαβιούν, υποστηρίζονται και νοσηλεύονται συνιστούν μόλις το 10% των επίσημων υπηρεσιών φροντίδας μαζί με πιο συλλογικούς φορείς, όπως είναι τα ΚΑΠΗ, και φορείς (όπως οι δήμοι) που παρέχουν φροντίδα στο σπίτι.
Έχοντας στόχευση από τους ηλικιωμένους παγκοσμίως εκείνους που υποστηρίζονται σε ΜΦΗ στην Ελλάδα, η ερευνητική ομάδα (https://react.aueb.gr/index.php/about/team) με επιστημονικά υπεύθυνη την καθηγήτρια του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Ελένη Σαλαβού, ανέλαβε να εκπονήσει μία επιστημονική-ακαδημαϊκή έρευνα με ανθρωπιστική, κοινωνική, περιβαλλοντική και οικονομική αξία δίνοντας έμφαση σε τρεις βασικές έννοιες, την ανθεκτικότητα, τη βιωσιμότητα και τον αντίκτυπο και στον τρόπο που συνδέονται για να ερμηνεύσουν πώς λειτουργούν οι ΜΦΗ. Πρόκειται για πρωτοποριακή και πρωτότυπη ερευνητική πρωτοβουλία στην Ελλάδα που α. ευαισθητοποιεί την πολιτική ηγεσία για χάραξη πολιτικής ενίσχυσης της μακροχρόνιας φροντίδας ηλικιωμένων, β. παρακινεί φορείς στο ευρύτερο οικοσύστημα της 3ης ηλικίας να αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα σε πρακτικό επίπεδο και γ. δημιουργεί γέφυρα επικοινωνίας της ακαδημαϊκής κοινότητας με την πολιτική ηγεσία για εκπόνηση πρόσθετης εξατομικευμένης έρευνας με υψηλές ποιοτικές προδιαγραφές σε επίπεδο σχεδιασμού και υλοποίησης.
Οι βασικές δραστηριότητες της έρευνας ήταν τέσσερις:
Η πρώτη δραστηριότητα αφορούσε τη χαρτογράφηση των ΜΦΗ στην Ελλάδα, ειδικότερα καθώς υπάρχει έλλειψη ευρύτερης συμφωνίας σχετικά με το τι περιέχει η μακροχρόνια φροντίδα στην Ελλάδα. Η χαρτογράφηση οδήγησε στον εντοπισμό 300 ΜΦΗ στην Ελλάδα, των οποίων η ανάλυση έδειξε ανομοιόμορφη κατανομή ανά περιφέρεια, οργανωτική μορφή και ζήτηση για τις παρεχόμενες υπηρεσίες τους. Μέσα από τη δραστηριότητα αυτή έγινε σαφής η ανάγκη των ΜΦΗ για εξατομικευμένες λύσεις που θα τους επιτρέψουν να κατανοήσουν τη θέση τους στον κλάδο για να λάβουν αποφάσεις στρατηγικής σημασίας (βλ. toolkit https://react.aueb.gr/index.php/research).
Η δεύτερη δραστηριότητα ήταν να σχεδιάσουμε με επιστημονική προσέγγιση την πρωτογενή ποιοτική και ποσοτική έρευνα. Η ποιοτική έρευνα κατέδειξε παράγοντες, πρακτικές και ρουτίνες που καθιστούν ικανή τη βιωσιμότητα, ανθεκτικότητα και αντίκτυπο στο πεδίο, όπως η χρήση ‘θετικής’ ορολογίας στην επικοινωνία, αυστηρά αλλά προσαρμόσιμα πρωτόκολλα και ένταξη των ηλικιωμένων σε δράσεις αντικτύπου αντίστοιχα. Επιπρόσθετα, η ποιοτική έρευνα έφερε στην επιφάνεια το ρόλο της συμπεριληπτικής διοίκησης ανθρωπίνων πόρων, η οποία υπό προϋποθέσεις μπορεί να οδηγήσει σε διατήρηση προσωπικού και συμβιωτική σχέση εργασίας-ζωής για τους εργαζόμενους στις ΜΦΗ. Η ποσοτική έρευνα έδειξε ότι το ανθρώπινο και υλικοτεχνικό κεφάλαιο έχει στατιστικά σημαντική και θετική σχέση με την ανθεκτικότητα των ΜΦΗ και τον αντίκτυπο τους, ενώ το κοινωνικό κεφάλαιο έχει στατιστικά σημαντική και θετική σχέση μόνο με τον αντίκτυπο τους, δίνοντας την ευκαιρία να εντοπιστούν διαφορετικά προφίλ ΜΦΗ. Συνολικά, τα αποτελέσματα καταδεικνύουν σημαντικούς άξονες γύρω από τους οποίους μπορούν να δημιουργηθούν ΜΦΗ ή/και να βελτιωθούν με έμφαση στη βιωσιμότητα, στην ανθεκτικότητα και στον κοινωνικό αντίκτυπο.
Η τρίτη δραστηριότητα ήταν η κεφαλοποίηση της γνώσης μέσω της αλληλεπίδρασής μας με συγκεκριμένες ομάδες ενδιαφερομένων (μέσω webinars), προκειμένου να κατανοηθούν σε βάθος τα ερευνητικά αποτελέσματα και να πολλαπλασιαστεί ο αντίκτυπος τους. Οι ομάδες ενδιαφερομένων συμπεριλάμβαναν, μεταξύ άλλων, ΜΦΗ που φιλοξενούν και φροντίζουν τους ηλικιωμένους, καθώς και άτομα και φορείς που συνδέονται με την 3η ηλικία. Στο πλαίσιο αυτής της δραστηριότητας, η ερευνητική ομάδα έλαβε ασημένιο βραβείο (Silver Award) στα Patient Partnership Awards 2024.
Η τέταρτη δραστηριότητα αφορούσε τη διάχυση των αποτελεσμάτων στην ερευνητική και ακαδημαϊκή κοινότητα ανεξαρτήτως γεωγραφικών ορίων με σκοπό τη δημιουργία βάσης γνώσης (μέσα από την παρουσίαση και δημοσίευση των αποτελεσμάτων της έρευνας https://react.aueb.gr/index.php/research) και τη δημιουργία των συνθηκών και των κινήτρων για περαιτέρω έρευνα στο θέμα.
Χρήσιμα παραδοτέα στην ιστοσελίδα https://react.aueb.gr/:
Executive report: Αναφορά που συνοψίζει τα ευρήματα της πρωτογενούς έρευνας
Εργαλειοθήκη (toolkit): Εργαλείο συγκριτικής προτυποποίησης για χρήση από ΜΦΗ
Mapping report: Αναφορά που χαρτογραφεί τις ΜΦΗ με δευτερογενείς πηγές δεδομένων
Ελένη Σαλαβού
Καθηγήτρια του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών
