Η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία αποτελεί, σε παγκόσμιο επίπεδο, ένα εναλλακτικό κοινωνικό και οικονομικό υπόδειγμα. Στην Ευρώπη, η συζήτηση για τον συγκεκριμένο θεσμό, πέρα από το θεωρητικό επίπεδο, έχει μεταφερθεί στο πεδίο της εφαρμοσμένης δημόσιας πολιτικής, καθώς έχει αναγνωριστεί η δυνατότητα συμβολής της κοινωνικής οικονομίας στην αντιμετώπιση σημαντικών προβλημάτων όπως η κλιματική κρίση, η περιβαλλοντική υποβάθμιση, η δημογραφική γήρανση, η ανάγκη για υπηρεσίες υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας, η ερήμωση της υπαίθρου κ.α. Οι εργαζόμενοι στην κοινωνική οικονομία αυξάνονται διαχρονικά, ενώ όλο και περισσότερα κράτη υιοθετούν θεσμικό πλαίσιο, προχωρούν σε καταγραφή των φορέων μέσω ειδικών μητρώων και υλοποιούν εθνικές ή περιφερειακές στρατηγικές για την ανάπτυξη του τομέα.
Σε επίπεδο ΕΕ, έχει υιοθετηθεί από την Επιτροπή ένα ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης και έχει δημοσιοποιηθεί μια σχετική ανακοίνωση του Συμβουλίου με προτάσεις πολιτικής για τα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, χώρα με πλούσια παράδοση ως προς το συνεταιριστικό κίνημα, η υιοθέτηση θεσμικού πλαίσιού για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία (ΚΑΛΟ) (ν.4019/11 και ν.4430/2016) σηματοδότησε μια εποχή μεγαλύτερης αναγνωρισιμότητας για το πεδίο. Η θεσμοθέτηση δύο νέων νομικών μορφών (Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση και Συνεταιρισμός Εργαζομένων) έδωσε την δυνατότητα σε πολλά επιχειρηματικά εγχειρήματα σε όλη την επικράτεια να ενσαρκώσουν άτυπες, αποσπασματικές και ημιτελείς απόπειρες και να συστηματοποιήσουν επιχειρηματικές ιδέες και κοινωνικά καινοτόμες προτάσεις. Στα 15 χρόνια λειτουργίας του Γενικού Μητρώου Φορέων ΚΑΛΟ πάνω από 3000 επιχειρήσεις έχουν συσταθεί και εγγραφεί, χωρίς βέβαια όλες αυτές οι απόπειρες να στεφθούν από επιτυχία. Σήμερα, περίπου 2500 φορείς ΚΑΛΟ συγκροτούν έναν μικρό, αλλά αρκετά δραστήριο οικονομικά και κοινωνικά, κύκλο επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στο πεδίο της κοινωνικής οικονομίας.
Η Δ/νση Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, τμήμα της οποίας αποτελεί το Τμήμα Γενικού Μητρώου είναι η αρμόδια δομή σε κεντρικό επίπεδο για τα θέματα κοινωνικής οικονομίας. Σε διαβούλευση με το πεδίο, αλλά στο πλαίσιο και τις δυνατότητες που χαράσσονται από τις γενικότερες κυβερνητικές προτεραιότητες, τα στελέχη της Δ/νσης προσπαθούν να σχεδιάσουν, προτείνουν και εφαρμόσουν πολιτικές που θα υποστηρίξουν το οικοσύστημα της κοινωνικής οικονομίας. Η Δ/νση λειτουργεί με σημαντικό βαθμό εξωστρέφειας, ενημερώνοντας τους φορείς, ακούγοντας τις προτάσεις και τις παρατηρήσεις τους και συμμετέχοντας στις δράσεις και τις πρωτοβουλίες που οργανώνει το ίδιο το πεδίο. Η αδιάλειπτη και κατά το δυνατόν «φιλική» προς τους πολίτες λειτουργία του Μητρώου αποτελεί την βάση για την οικοδόμηση μιας αξιόπιστης πηγής δεδομένων, αλλά και για την ορατότητα και ταυτοποίηση των ίδιων των φορέων. Μια από τις πλέον επιτυχημένες δράσεις της Δ/νσης είναι οι τακτικές διαδικτυακές ενημερωτικές ημερίδες που απευθύνονται στους φορείς ΚΑΛΟ , με σκοπό την ενημέρωση τους σχετικά με θέματα που φορούν την λειτουργία και την βιωσιμότητά τους. Επιπλέον, τα στελέχη της Δ/νσης συμμετέχουν στις συζητήσεις για τις δημόσιες πολιτικές για την κοινωνική οικονομία που πραγματοποιούνται σε διεθνείς οργανισμούς όπως η ΕΕ (π.χ Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων GECES) και ο ΟΟΣΑ και μεταφέρουν την διεθνή εμπειρία και τεχνογνωσία στο εθνικό επίπεδο, μέσω προγραμμάτων όπως το Technical Support Instrument (TSI).
Ωστόσο, η διάχυση της έννοιας του κοινωνικού επιχειρείν δεν είναι ακόμη η επιθυμητή στη χώρα μας. Όπως μαρτυρούν και τα πρόσφατα στοιχεία έρευνας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ή ίδια ή έννοια της κοινωνικής οικονομίας είναι σχετικά άγνωστη στο ευρύ κοινό. Ακόμη και όσοι έχουν την γνώση και την διάθεση να δραστηριοποιηθούν στο τομέα αυτό, αντιμετωπίζουν συχνά ανυπέρβλητα εμπόδια σε επίπεδο διαδικασιών (ελλιπής ενημέρωση συναρμόδιων δημοσίων φορέων ή ιδιωτών με τους οποίους συναλλάσσονται οι κοινωνικές επιχειρήσεις), θεσμικού πλαισίου (επικαλύψεις σχετικών νομοθεσιών και αρμοδιοτήτων) αλλά και χρηματοδότησης. Το θέμα της χρηματοδότησης αποτελεί και το μεγαλύτερο αγκάθι για τους κοινωνικούς επιχειρηματίες καθώς τους θέτει σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τις αμιγώς ιδιωτικές κερδοσκοπικές επιχειρήσεις. Ουσιαστικά, η έλλειψη της έννοιας του ιδιωτικού κέρδους από τις κοινωνικές επιχειρήσεις μειώνει τις πιθανότητες πρόσβασής τους στον ιδιωτικό δανεισμό συμβατικού τύπου (πχ τραπεζικός δανεισμός, συμμετοχή στα ίδια κεφάλαια κ.α). Από την άλλη πλευρά, οι προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν για σημαντική χρηματοδοτική ενίσχυση μέσω δημοσίων προγραμμάτων (πχ μέσω του ΕΣΠΑ) δεν φαίνεται να επιβεβαιώνονται, ενώ κάποιες ενισχύσεις που δίνονται μέσω Περιφερειακών Επιχειρησιακών Προγραμμάτων αποτελούν δράσεις μάλλον αποσπασματικές και ασύνδετες μεταξύ τους αλλά και σε κεντρικό επίπεδο.
Αντίβαρο στις πιθανές ελλείψεις και αδυναμίες των δημόσιων πολιτικών ενίσχυσης της κοινωνικής οικονομίας μπορεί να αποτελέσει η συνεργασία και δικτύωση των ίδιων των φορέων ΚΑΛΟ. Ήδη η δημιουργία 13 περιφερειακών ενώσεων και μιας Ομοσπονδίας έχει συμβάλλει στον διαμοιρασμό της γνώσης και την ανταλλαγή εμπειριών, στην επίτευξη οικονομιών κλίμακας εντός του πεδίου και συνακόλουθα στην μείωση του κόστους έναρξης και λειτουργίας ενός φορέα κοινωνικής οικονομίας. Ακριβώς αυτό, δηλαδή το γεγονός ότι οι νέοι κοινωνικοί επιχειρηματίες δεν θα περπατήσουν σε ένα άγνωστο μονοπάτι, είναι αυτό που θα πρέπει να αξιοποιήσει το πεδίο, ώστε να καταστήσει την κοινωνική επιχειρηματικότητα περισσότερο ελκυστική. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να θωρακιστεί η αξιοπιστία των φορέων ΚΑΛΟ με την θεσμοθέτηση και διάδοση συστημάτων και εργαλείων αξιολόγησης της δράσης τους και μέτρησης του κοινωνικού αντικτύπου τους. Προβάλλοντας μετρήσιμα αποτελέσματα η κοινωνική οικονομία μπορεί να προσελκύσει ανθρώπινους και υλικούς πόρους αλλά και να «αναγκάσει» την επίσημη Πολιτεία να σκύψει με μεγαλύτερο ενδιαφέρον στις δυνατότητες της.
Σε κάθε περίπτωση, τα θεμέλια για την ανάπτυξη ενός βιώσιμου και αναπτυσσόμενου τομέα κοινωνικής οικονομίας είναι παρόντα. Θεσμικό πλαίσιο, Μητρώο, δημόσιες δομές και δίκτυα των ίδιων των φορέων. Μένει να αναμορφωθούν και να ενισχυθούν με τρόπο ώστε να συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας στη χώρα μας.
Νικόλαος Μποσινάκος
Προϊστάμενος Τμήματος Γενικού Μητρώου Φορέων Κοινωνικής
και Αλληλέγγυας Οικονομίας Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας
