Σε μια εποχή που τα δεδομένα, σειρά δεικτών αλλά και διάφορες εκθέσεις έχουν κεντρικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων, αξίζει να σταθούμε σε δύο αφηγήματα που θίγουν την ίδια την καρδιά της φιλανθρωπικής δράσης. Το πρώτο προέρχεται από την επιστήμη: το 1984, ο Roger Ulrich δημοσίευσε μια μελέτη που έδειχνε ότι ασθενείς που είχαν δωμάτια με θέα σε δέντρα αναρρώνουν γρηγορότερα και χρειάζονται λιγότερα αναλγητικά από εκείνους που κοιτούσαν προς κτίρια. Πόσο εύκολο μπορεί να γίνει αυτό αντιληπτό αν κάποιος δεν βιώσει τους δύο ορίζοντες από ένα δωμάτιο νοσοκομείου; Το δεύτερο αφήγημα προέρχεται από τη γλώσσα των Māori της Νέας Ζηλανδίας: η λέξη «whenua» σημαίνει ταυτόχρονα «γη» και «πλακούντας», ενσωματώνοντας την ιδέα μιας ζωτικής, αδιάσπαστης σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, δηλαδή, τελικά το πεδίο.

Ανεξάρτητα από το ποιο αφήγημα μας αγγίζει περισσότερο, το ερώτημα που απευθύνεται στη σύγχρονη φιλανθρωπία είναι πανομοιότυπο: τα φιλανθρωπικά ιδρύματα θα είναι φορείς που αντιλαμβάνονται τις ανάγκες in vitro ή in vivo; 

Ενδεικτικά σημειώνεται ότι στην πρόσφατη έρευνα του HIGGS σε συνεργασία με το CSR Hellas και το Philea για τις μεγατάσεις και τις προκλήσεις στο οικοσύστημα της φιλανθρωπίας, η χρήση δεδομένων και τεχνολογίας υποδείχθηκαν ως μια σημαντική καινοτομία που έχει, την τελευταία δεκαετία, ενισχύσει τον τρόπο λειτουργίας των δωρητών.

Προφανώς τα δεδομένα και οι νέες τεχνολογίες διευκολύνουν τις εργασίες των δωρητών, αλλά, παράλληλα, δημιουργούν μια τάση «απουσίας» από το πεδίο. Πόσες για παράδειγμα επισκέψεις στο πεδίο αντικαταστάθηκαν από τηλεδιασκέψεις; Και πόση επαφή που υπήρχε παλαιότερα αντικαταστάθηκε από πλατφόρμες επικοινωνίας και κατάθεσης αιτημάτων χρηματοδότησης;

Με τον φόρτο εργασίας να αυξάνεται σε ολόκληρο το οικοσύστημα (ενδεικτικό είναι ότι καταγράφονται μηνύματα από εργαζομένους σε κοινωφελή ιδρύματα Σαββατοκύριακα και εκτός του επίσημου 09:00-17:00!) το να περνά κανείς αρκετό χρόνο σε άμεση επαφή με το πεδίο και με εκείνους που επιχειρούν καθημερινά φαντάζει μάλλον πολυτέλεια. Εφόσον δεν γίνεται, όμως, ή γίνεται βιαστικά, τι ακριβώς χάνεται;

Κατά πολλές εκτιμήσεις αυτό είναι μια από τις επόμενες προκλήσεις του οικοσυστήματος. Πράγματι, στο ερώτημα της σχετικής έρευνας επί των προκλήσεων για το μέλλον της φιλανθρωπίας, 3η αναδείχθηκε η σχετική απομόνωση των δωρητών από το πεδίο.

Κατ’ ουσία πρόκειται για μια πρόκληση που βασίζεται στην αξία της «άρρητης γνώσης» – της κατανόησης που προέρχεται από άμεσες εμπειρίες, από αυτά που βλέπουμε, ακούμε και αισθανόμαστε με τα αισθητήριά μας, παρά από ότι διαβάζουμε σε μια οθόνη ή συμπεραίνουμε από στατιστικές αναφορές. 

Για το ελληνικό οικοσύστημα η πρόκληση είναι πιθανά μεγαλύτερη απ’ ότι σε άλλες χώρες. Η σημαντική ανάπτυξη τόσο των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών όσο και των κοινωφελών ιδρυμάτων την τελευταία 15ετία έχει δημιουργήσει πολλούς νέους δρώντες οι οποίοι δεν είχαν την ευκαιρία ακόμα να «εντρυφήσουν» στο πεδίο. Η ανάπτυξη της νέας γενιάς διαχειριστών δωρεών, που δεν ενσωμάτωσε σε μεγάλο βαθμό άτομα από το πεδίο, έκανε αυτήν την αδυναμία ακόμα μεγαλύτερη. Και η αυξητική τάση σε εργατοώρες σε όλο το οικοσύστημα μειώνει την πιθανότητα να έρθουν τα κοινωφελή ιδρύματα πραγματικά πιο κοντά στο πεδίο.

Η πρόκληση, φυσικά, δεν είναι απλή. Οι μετακινήσεις ενσωματώνουν αρνητικό ενεργειακό αποτύπωμα, χρηματικό κόστος και χρονικές δεσμεύσεις που δεν είναι πάντα εφικτές. Ωστόσο, η επένδυση στην άμεση επαφή μπορεί να είναι αναζωογονητική και, σε βάθος χρόνου, πιο αποτελεσματική – ακριβώς όπως οι ασθενείς του Ulrich που χρειάστηκαν λιγότερους πόρους από το νοσοκομείο όταν είχαν πρόσβαση στη φύση.

Αυτή η στροφή ήδη καταγράφεται στις ΗΠΑ όπου αρκετά ιδρύματα, χωρίς να απωλέσουν τον τεχνοκρατικό τρόπο χάραξης πολιτικών και διαχείρισης δωρεών, ξεφεύγουν από την προηγούμενη λογική που ήθελε απόσταση από το πεδίο και τον δωρεοδόχο, στη βάση, μάλιστα, μιας στρατηγικής υπέρ του αντικειμενισμού. 

Μέσα από την τακτικότερη επαφή με το πεδίο οι διαχειριστές δωρεών αλλά και τα μέλη των ΔΣ αποκτούν μια ευρύτερη αντίληψη των πραγματικών συνθηκών στο πεδίο και ενισχύουν τις δυνατότητές τους να στηρίξουν μια διάσταση της σύγχρονης φιλανθρωπίας: την ευρύτερη υποστήριξη των δωρεοδόχων με συμβουλές, κατευθύνσεις, δικτύωση κτλ, πέρα δηλαδή από απλά μια χρηματοδότηση. 

Μάλιστα, με την εστίαση σε πεδία και πέρα από αυτά στα οποία εστιάζει το κάθε κοινωφελές ίδρυμα, η δυνατότητα σύνθεσης και διατομεακής προσέγγισης ζητημάτων αυξάνεται, ενώ ενισχύεται η δυνατότητα διάχυσης βέλτιστων πρακτικών που περιορίζονται συχνά σε στεγανά μεταξύ διαφορετικών πεδίων.

Τι θα μπορούσε να γίνει;

Προφανώς η επίσκεψη στο πεδίο δεν αποτελεί το μοναδικό εργαλείο αλλά δεν θα πρέπει από την άλλη πλευρά να απουσιάζει από τη λειτουργία των κοινωφελών ιδρυμάτων. Και προφανώς υπάρχουν πραγματικοί και πρακτικοί περιορισμοί στο να υπάρχει μια διαρκής επαφή με το πεδίο.

Σκεφτείτε, όμως, μια θεσμοθετημένη διαδικασία «εμπλοκής» με πεδία που θα φέρνει άτομα κοινωφελών ιδρυμάτων πιο συχνά σε συζητήσεις με εκπροσώπους οργανώσεων αλλά και ωφελούμενους αυτών. 

Μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να λαμβάνει μια ή μερικές από τις παρακάτω, ενδεικτικές, μορφές:

1. Επίσκεψη σε μεγάλο μέρος των δωρεοδόχων κάθε έτους, με προσπάθεια επαφής και με ωφελούμενους, όπου αυτό είναι εφικτό.

2. Study tours σε επιλεγμένους φορείς που δεν έχει χρηματοδοτήσει το κοινωφελές ίδρυμα και που καταγράφεται κάτι ενδιαφέρον να γνωρίσουν.

3. Coffee Roulette όπου μια φορά το εξάμηνο στελέχη κοινωφελών ιδρυμάτων πίνουν έναν καφέ (circa 30’ επίσκεψη) σε μια οργάνωση που προκύπτει από τυχαία επιλογή. 

4. Εθελοντική εργασία σε οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών για τουλάχιστον μια ημέρα/απόγευμα ανά εξάμηνο.

Με τέτοιες και άλλες πρακτικές στηρίζεται η ενίσχυση της επαφής με το πεδίο, πολλές φορές πέρα από το συχνά αποστειρωμένο πλαίσιο μιας συνάντησης εργασίας ή μια διαδικτυακή συνάντηση λόγω της αξιολόγησης μιας δωρεάς. Και τα οφέλη που προκύπτουν είναι πολύπλευρά και προς όλες τις κατευθύνσεις.