Η σχέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚοιΠ) και της σύγχρονης δημοκρατικής διακυβέρνησης μέσα από την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στα κοινά που εκείνες υποστηρίζουν και προωθούν, αποτελεί πεδίο έρευνας για τις πολιτικές επιστήμες και ένδειξη δημοκρατικής ωριμότητας μιας κοινωνίας. Οι ΟΚοιΠ δεν είναι απλώς μία εναλλακτική δομή δράσης ανεξάρτητη από το κράτος. Είναι κάτι περισσότερο καθώς δύνανται να διαδραματίσουν τον ρόλο του φορέα οργανωμένων κοινωνικών αιτημάτων προς  το κράτος χωρίς απαραίτητα να υποκρύπτουν κάποια πολιτική/κομματική προδιάθεση όπως άλλωστε κάνουν τα πολιτικά κόμματα. Έτσι, μέσα από την οργανωμένη δράση τους λειτουργούν ως ρυθμιστές των κοινωνικών ισορροπιών μέσα από οργανωμένες και καλά στοχευμένες δράσεις.  Έχουν, δηλαδή, οι ΟΚοιΠ τη δυνατότητα να διεγείρουν με οργανωμένο τρόπο τις κοινωνικές ανησυχίες, να δημιουργούν φόρουμ διαλόγου και να προωθούν την κοινωνική συνοχή μέσω της άμεσης εμπλοκής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν. 

Η Φύση και οι Λειτουργίες των ΟΚοιΠ

Οι ΟΚοιΠ αποτελούν ένα ευρύ φάσμα φορέων που λειτουργούν ανεξάρτητα από το κράτος και την αγορά. Περιλαμβάνουν σωματεία πάσης φύσεως, αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες, κοινωφελή ιδρύματα, περιβαλλοντικές οργανώσεις, άτυπες συλλογικότητες, κα. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των φορέων είναι ότι εκφράζουν τα συμφέροντα, τις ανησυχίες και τις αξίες συγκεκριμένων ομάδων πολιτών, και δρουν στη βάση ενός κοινού σκοπού ή αρχής. 

Η πρωταρχική λειτουργία των ΟΚοιΠ είναι η δημιουργία ενός ενδιάμεσου χώρου όπου οι πολίτες μπορούν να συγκεντρωθούν, να συζητήσουν και να δράσουν συλλογικά και συγκροτημένα. Αυτή η λειτουργία είναι κρίσιμη διότι παρέχει στους πολίτες τα εργαλεία, τις γνώσεις και την κοινωνική υποστήριξη που είναι απαραίτητα συστατικά για να γίνουν ενεργοί συμμετέχοντες στη δημοκρατική διαδικασία. Μέσω της συμμετοχής τους σε δράσεις των ΟΚοιΠ, οι πολίτες αποκτούν πρόσβαση σε πληροφορίες, εξασκούν τα δικαιώματά τους και αντιλαμβάνονται ακόμα περισσότερο τις υποχρεώσεις τους, αποκτώντας κριτική σκέψη απέναντι σε θέματα που επηρεάζουν τη ζωή τους. 

Ενεργή Πολιτική Συμμετοχή: Μια Σύνθετη Έννοια

Σε αντιδιαστολή με την επικρατούσα άποψη πως η ενεργός συμμετοχή περιορίζεται αποκλειστικά στη συμμετοχή στην εκλογική διαδικασία μέσω της ψήφου, το να θεωρείσαι ενεργός πολίτης περιλαμβάνει ένα φάσμα δραστηριοτήτων που κυμαίνονται από τη συμμετοχή σε δημόσιες διαβουλεύσεις, τη διεκδίκηση δικαιωμάτων και τη δράση για την προάσπιση κοινών αρχών. Η έννοια του ενεργού πολίτη προϋποθέτει ότι ο πολίτης δεν ενδιαφέρεται μόνο για το προσωπικό του συμφέρον, αλλά αντιλαμβάνεται και αναλαμβάνει την κοινωνική ευθύνη να συμμετέχει στη διαμόρφωση του κοινού καλού. Και μια ενδιαφέρουσα διάσταση της δράσης των ΟΚοιΠ είναι ότι συχνά, για μια μερίδα τουλάχιστον πολιτών υποστηρίζει τη μετάβαση από το «εγώ» στο «εμείς», δηλαδή δρα ως κανάλι ενίσχυσης του ενδιαφέροντος για το κοινωνικό σύνολο, σε μια εποχή έντονου ατομικισμού.  Η συμμετοχή αυτή, όμως, δεν γίνεται έτσι αόριστα. Απαιτεί ενημέρωση σχετικά με τα κοινά ζητήματα, γνώση των αποτελεσματικών κανόνων εμπλοκής και ενδυνάμωση της ικανότητας συνεργασίας των πολιτών προς την επίτευξη κοινών τους επιδιώξεων . 

Η Σύνδεση: Πώς οι ΟΚοιΠ Υποστηρίζουν την Ενεργό Συμμετοχή

Οι ΟΚοιΠ λειτουργούν ως καταλύτες της ενεργού πολιτικής συμμετοχής σε πολλαπλά επίπεδα. Πρώτον, παρέχουν δομημένες αλλά ευέλικτες δομές δράσης. Αντί η κάθε πράξη συμμετοχής να απαιτεί από τον πολίτη να "εφεύρει" τη δική του δράση, οι ΟΚοιΠ προσφέρουν πλαίσια οργανωμένης δράσης τα οποία διευρύνουν το βάθος της ενεργοποίησης των πολιτών. Δεύτερον, οι ΟΚοιΠ λειτουργούν ως εκπαιδευτικοί θεσμοί που προετοιμάζουν τους πολίτες για τη συμμετοχή τους. Προσφέρουν πληροφόρηση σχετικά με τα πολιτικά δικαιώματα και τις διαδικασίες, και παρέχουν εκπαίδευση στη δημοκρατική συμμετοχή. 

Τρίτον, οι ΟΚοιΠ ενεργούν ως φωνές της κοινωνίας στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Στον κύκλο της διαμόρφωσης δημόσιας πολιτικής—από τη θέσπιση της ατζέντας, τη σύνταξη, τη λήψη αποφάσεων, την υλοποίηση και τη παρακολούθηση—οι ΟΚοιΠ κινητοποιούν και ενδυναμώνουν τους πολίτες να συμμετέχουν σε αυτές τις διαδικασίες. Τέταρτον, οι ΟΚοιΠ παίζουν τον ρόλο του επιτηρητή (watchdog)—μια λειτουργία που είναι κρίσιμη για την ορθή λειτουργία των θεσμών μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας. Μέσω της παρακολούθησης των ενεργειών του κράτους και της αποκάλυψης παραλείψεων, κατάχρησης εξουσίας, κα οι ΟΚοιΠ ασκούν λογοδοσία στο κράτος και προστατεύουν τα δικαιώματα των πολιτών. 

Μηχανισμοί Εμπλοκής και Ενδυνάμωσης

Διάφοροι μηχανισμοί διευκολύνουν τη σύνδεση μεταξύ ΟΚοΠ και ενεργής συμμετοχής. Ένας από τους σημαντικότερους είναι η διαβούλευση. Κατά τη χάραξη νέας πολιτικής, η προώθηση της διαβούλευσης με τις ΟΚοιΠ δεν είναι μόνο μια διαδικαστική απαίτηση αλλά μια θεμελιώδης αρχή της συμμετοχικής δημοκρατίας. Η διαβούλευση δίνει στις ΟΚοιΠ και, μέσω αυτών, στους πολίτες, την ευκαιρία να εκφράσουν τις απόψεις τους και να επηρεάσουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ένας άλλος σημαντικός μηχανισμός είναι ο εθελοντισμός. Η εθελοντική δράση στο πλαίσιο των ΟΚοιΠ είναι μια σημαντική έκφραση της ενεργής πολιτειότητας και ένα μέσο απόκτησης δημοκρατικών δεξιοτήτων και αντανακλαστικών. 

Τέλος, η ενεργοποίηση διαδικτυακά λειτουργεί ως ένας ακόμα, σύγχρονος, μηχανισμός ενδυνάμωσης. Οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν στις ΟΚοιΠ να φτάσουν σε ακόμα μεγαλύτερα κοινά, να συγκεντρώσουν υπογραφές, να διοργανώσουν εκδηλώσεις για την προώθηση αιτημάτων και να συνδεθούν αλλά και να διασυνδέσουν πολίτες με κοινές ανησυχίες. Αυτές οι πλατφόρμες διευκολύνουν τη συμμετοχή ακόμη και των πολιτών που δεν έχουν την ικανότητα να συμμετάσχουν ενεργά σε παραδοσιακές συναντήσεις.

Προκλήσεις και Μελλοντικές Κατευθύνσεις

Παρά τη σημασία των ΟΚοιΠ, υπάρχουν αρκετές προκλήσεις οι οποίες εμποδίζουν την ενεργοποίηση των πολιτών, και τελικά της ενεργής συμμετοχής τους στα κοινά. Στη χώρα μας τα επίπεδα κοινωνικής εμπιστοσύνης στις οργανώσεις παραμένουν σχετικά χαμηλά, ενώ και η αξιοπιστία τους δεν είναι πάντοτε αδιαπραγμάτευτη και ευδιάκριτη. Αυτό είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, όπως το θολό κανονιστικό πλαίσιο λειτουργίας τους που υπήρχε για αρκετά χρόνια, αλλά και η ανωριμότητα της Ελληνικής Κοινωνίας σε σχέση με τον εθελοντισμό. Τα διάφορα οικονομικά σκάνδαλα που κατά καιρούς έχουν αναδειχθεί και παρουσίαζαν μια ‘σκοτεινή’ σχέση πολιτικών προσώπων, κρατικών αξιοματούχων και ΟΚοιΠ, σίγουρα ενίσχυσαν τις επιφυλάξεις της Ελληνική κοινωνίας.  Επιπλέον, περιορισμένα χρηματοδοτικά μέσα και περιορισμένη αναγνώριση από το κράτος περιορίζουν τη δυνατότητα τους να διαδραματίσουν ακόμα πιο ενεργό και ουσιαστικό ρόλο. Οι πολιτικές που προτείνονται για την αλλαγή αυτού του αφηγήματος είναι η θέσπιση ενός δημοσίου πλαισίου διαβούλευσης, η προώθηση της διαφάνειας και της δημοσιοποίησης των δραστηριοτήτων, και η δημιουργία δικτύων μεταξύ φορέων της ΚτΠ για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και εμπειριών.

Συμπέρασμα

Η σύνδεση μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο για τη ενδυνάμωση της δημοκρατίας. Οι ΟΚοιΠ δεν λειτουργούν ως απλές ενδιάμεσες δομές. Αντιθέτως, επανακαθορίζουν τη φύση της δημοκρατικής συμμετοχής προσφέροντας δομημένες αλλά ευέλικτες δομές δράσης, εκπαίδευση και ενημέρωση, και διόδους για επιρροή. Η ανάγκη ενίσχυσης του ρόλου τους παραμένει επιτακτική, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η ενεργή πολιτική συμμετοχή μπορεί να ενισχυθεί περαιτέρω. Μόνο μέσω της αναγνώρισης και της ενδυνάμωσης των ΟΚοιΠ θα μπορούν οι πολίτες να λάβουν τη θέση τους ως κεντρικοί συντελεστές στη διαμόρφωση του κοινού μας μέλλοντος.