Η Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση (Κοιν.Σ.Επ.) Ηφαίστειο Ανεμώτιας ιδρύθηκε το φθινόπωρο του 2017 στο χωριό Ανεμώτια του Δήμου Δυτικής Λέσβου, όταν μια ομάδα νέων ανθρώπων ανέλαβε συλλογικά τη διαχείριση των αμπελοοινικών προϊόντων της. Από την αρχή έθεσε στο επίκεντρο της δράσης της τη βιώσιμη ανάπτυξη της ηφαιστειακής καλδέρας Ανεμώτιας, την αναγεννητική γεωργία, την προστασία και αναβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, καθώς και την υπεράσπιση των κοινών αγαθών.

Η Κοιν.Σ.Επ. Ηφαίστειο Ανεμώτιας λειτουργεί σήμερα ως μια αυτοοργανωμένη κοινωνική επιχείρηση με 11 μέλη – οικογένειες. Βασισμένη στους ιδιαίτερους φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους της Δυτικής Λέσβου, στοχεύει στην αναζωογόνηση της φθίνουσας και γηράσκουσας τοπικής κοινότητας. Μέσα από την επανεπένδυση της παραγόμενης αξίας στην τοπική κοινωνία, συμβάλλει στη δημιουργία νέων, σταθερών και αξιοπρεπών θέσεων εργασίας, ενισχύοντας τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα της περιοχής.

Εφαρμόζοντας καινοτόμες αγρο-οικολογικές μεθόδους (dry farming, κυκλική οικονομία κ.α.), η Κοιν.Σ.Επ. καλλιεργεί γηγενείς ποικιλίες αμπέλου (Καλλονιάτικο, Κουντούρα, Μοσχάτο Μαύρο, Φωκιανό). Παράλληλα, συνδυάζει την παραγωγή και εμπορία βιολογικών εμφιαλωμένων κρασιών με ήπιες μορφές αγροτουρισμού, αναδεικνύοντας τον φυσικό και πολιτισμικό πλούτο της Λέσβου και προβάλλοντας τον τοπικό αμπελώνα ως στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς. Η δραστηριότητα αυτή έχει συμβάλει σε μια εντυπωσιακή αναγέννηση της Ανεμώτιας, μετατρέποντας το χωριό σε ξεχωριστό προορισμό.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει επίσης στην προώθηση της ισότητας των φύλων, στην πολυπολιτισμική συνύπαρξη και στη διασφάλιση της συλλογικής και κοινωνικής ωφέλειας, πάντα με γνώμονα την μακροπρόθεσμη βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής. Η Κοιν.Σ.Επ. δίνει προτεραιότητα στη μεταφορά τεχνογνωσίας και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων, διοργανώνοντας ανοιχτά βιωματικά εργαστήρια για την κοινωνική επιχειρηματικότητα, την αγροτική παραγωγή, τη μεταποίηση και τον αγροτουρισμό. Με τον τρόπο αυτό ενισχύει την κοινωνική συνοχή και ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή των πολιτών.

Επιπλέον, η Κοιν.Σ.Επ. επενδύει στη συλλογική ενδυνάμωση της κοινότητας, συμμετέχοντας και στηρίζοντας δράσεις τοπικών φορέων της Κοινωνίας των Πολιτών, όπως το «Φεστιβάλ Αμπελουργίας» και τη «Συνάντηση Φιλίας & Επικοινωνίας», που διοργανώνει ο Σύλλογος Αμπελουργών Ανεμώτιας Λέσβου «ο Κάμπος». Παράλληλα, μέσα από στρατηγικές συνέργειες με φορείς της κοινωνικής οικονομίας (Μέλος Ένωσης Φορέων Κ.ΑΛ.Ο. Βορείου Αιγαίου), δημιουργεί γέφυρες που συνδέουν την τοπική εμπειρία με ευρύτερα δίκτυα, δίνοντας νέες προοπτικές ανάπτυξης και εξωστρέφειας για ολόκληρη την περιοχή.

Η αναπτυξιακή πορεία της Κοιν.Σ.Επ. Ηφαίστειο Ανεμώτιας θα ήταν πολύ πιο δύσκολη και αργή χωρίς τη συνεργασία με την τοπική αυτοδιοίκηση. Η συνεργασία με τον Δήμο Δυτικής Λέσβου (ΔΔΛ) αποδείχθηκε καθοριστική για τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα «θεσμικής στήριξης». Αξιοποιώντας το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο (Ν.4430/2016 & Ν.4555/2018), αιτήθηκε από τον ΔΔΛ την παραχώρηση ενός ανενεργού για δεκαετίες δημοτικού βιοτεχνικού ακινήτου (πρώην ελαιοτριβείο). Το κτίριο, το οποίο βρισκόταν κυριολεκτικά στα όρια της κατάρρευσης, παραχωρήθηκε αρχικά δωρεάν για πέντε χρόνια και στη συνέχεια μισθώθηκε στην Κοιν.Σ.Επ. μακροχρόνια. Έτσι, οι συνεταιριστές είχαν τη δυνατότητα να επενδύσουν πάνω από 70.000 ευρώ σε ανακαινίσεις.

Σήμερα, ο χώρος αυτός στεγάζει το συνεταιριστικό οινοποιείο, εργαστήριο πετιμεζιού, εμφιαλωτήριο και αγροτουριστικές δραστηριότητες, αποτελώντας σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους κατοίκους της Ανεμώτιας αλλά και για επισκέπτες από ολόκληρη τη Λέσβο. Η επένδυση δεν ενίσχυσε μόνο τις υλικές υποδομές της κοινότητας, αλλά και την κοινωνική της δυναμική, δείχνοντας πώς η αξιοποίηση δημόσιων χώρων από φορείς κοινωνικής οικονομίας μπορεί να ανασυστήσει τοπικά οικοσυστήματα ανάπτυξης.

Η διαδικασία που ακολουθήθηκε μεταξύ του ΔΔΛ και της Κοιν.Σ.Επ. αναδεικνύει στην πράξη πώς το θεσμικό πλαίσιο μπορεί να στηρίξει τη συνεργασία τοπικής αυτοδιοίκησης και κοινωνικής οικονομίας. Η παραχώρηση και μετέπειτα μίσθωση του κτιρίου βασίστηκαν σε ένα «συμβόλαιο» εμπιστοσύνης και διαφάνειας, με γνώμονα τη δημόσια ωφέλεια και την αναζωογόνηση της τοπικής κοινωνίας και όχι απλώς σε όρους εμπορικής εκμίσθωσης.

Η Κοιν.Σ.Επ. κατέθεσε αρχικά στο Τοπικό Συμβούλιο και στη συνέχεια στο Δημοτικό Συμβούλιο ένα συγκεκριμένο επενδυτικό σχέδιο που διασφάλιζε τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος. Το σχέδιο περιλάμβανε σαφή δέσμευση για στήριξη δράσεων κοινωνικής ωφέλειας, ανάληψη όλων των εξόδων συντήρησης και λειτουργίας του κτιρίου, καθώς και προτεραιότητα στις προσλήψεις ατόμων από ευπαθείς ομάδες της τοπικής κοινωνίας.

Για μια μικρή κοινωνική επιχείρηση που ξεκίνησε από το μηδέν, η εξασφάλιση στέγης και βασικών υποδομών ήταν καθοριστική. Αν δεν υπήρχε η δυνατότητα παραχώρησης και μίσθωσης, διαθέσιμοι πόροι θα έπρεπε να κατευθυνθούν στην αγορά ή ενοικίαση εγκαταστάσεων, αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων. Χάρη σε αυτή τη συνεργασία, τα συνεταιριστικά μέλη μπόρεσαν να επικεντρωθούν στην παραγωγή, στην καινοτομία και στην εκπαίδευση.

Για τη διασφάλιση της ορθής χρήσης του δημοτικού ακινήτου, η συνεργασία συνοδεύτηκε από σαφείς μηχανισμούς ελέγχου και λογοδοσίας. Η Κοιν.Σ.Επ. δεσμεύτηκε να τεκμηριώσει την επένδυση της ανακαίνισης με παραστατικά δαπανών, τις απαραίτητες άδειες και συμβάσεις έργων, καθώς και να διασφαλίσει την κοινωνική ανταποδοτικότητα μέσω μετρήσιμων δράσεων που είναι ορατές στην καθημερινότητα της κοινότητας, από προσλήψεις και στήριξη τοπικών Συλλόγων σε φεστιβάλ, μέχρι δωρεές και βιωματικά εργαστήρια. Με τον τρόπο αυτό, η χρήση των δημόσιων πόρων παραμένει διαφανής, επαληθεύσιμη και συλλογικά ωφέλιμη. 

Η στήριξη της τοπικής αυτοδιοίκησης δεν λειτούργησε ως επιχορήγηση, αλλά ως δημιουργία των κατάλληλων προϋποθέσεων για να ανθίσει μια σοβαρή τοπική πρωτοβουλία. Με άλλα λόγια, η πολιτεία δεν χρηματοδότησε άμεσα την Κοιν.Σ.Επ., αλλά διαμόρφωσε το πλαίσιο ώστε η ίδια η κοινότητα «από τα κάτω» να επενδύσει στα κοινά αγαθά.

Παρά τη θετική αυτή εμπειρία, παραμένουν ανοιχτά πεδία βελτίωσης. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κοινωνικές επιχειρήσεις είναι κυρίως θεσμικές, με τη γραφειοκρατία και την ασάφεια διαδικασιών αλλά και χρηματοδοτικές, λόγω έλλειψης σταθερών πόρων. Η σχέση με την τοπική αυτοδιοίκηση είναι γεμάτη δυνατότητες, αλλά και δυσκολίες. Οι φορείς της κοινωνικής επιχειρηματικότητας μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαστήρια καινοτομίας και κοινωνικής συνοχής, ωστόσο συχνά βρίσκονται αντιμέτωποι με τον βαρύ και αργό μηχανισμό της δημόσιας διοίκησης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης θα μπορούσε να ενισχυθεί περαιτέρω μέσω τεχνικής υποστήριξης, όπως νομικές και συμβουλευτικές υπηρεσίες, που ξεπερνούν τις δυνατότητες μικρών συνεταιρισμών, προγραμμάτων κατάρτισης και ανάπτυξης δεξιοτήτων σε τοπικό επίπεδο, ώστε νέοι άνθρωποι να προετοιμάζονται για ενεργή συμμετοχή σε κοινωνικές επιχειρήσεις και μακροπρόθεσμων στρατηγικών συνεργασιών, μέσα από Κοινωνικές Συμβάσεις για την παροχή υπηρεσιών πρόνοιας, τη διαχείριση τοπικών αναγκών και άλλες κρίσιμες δράσεις.

Οι κοινωνικές επιχειρήσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως «αιτούντες», αλλά ως ισότιμοι συνεργάτες στη δημιουργία κοινωνικού οφέλους. Οραματιζόμαστε ένα σύστημα όπου η θεσμική υποστήριξη των κοινωνικών επιχειρήσεων (χρηματοδοτήσεις, παραχωρήσεις κτιρίων κλπ) δεν θα είναι χαριστική, αλλά θα βασίζεται σε σαφείς δείκτες κοινωνικού αντικτύπου. Ένα πλαίσιο δίκαιο, διαφανές και ουσιαστικά υποστηρικτικό. 

Η Κοιν.Σ.Επ. Ηφαίστειο Ανεμώτιας δείχνει πώς μια ομάδα ανθρώπων μπορεί στην πράξη να μεταμορφώσει έναν τόπο, όταν υποστηρίζεται από ένα ευνοϊκό θεσμικό περιβάλλον και μια τοπική αυτοδιοίκηση που αντιλαμβάνεται την αξία της κοινωνικής οικονομίας. Σε μια εποχή όπου η ελληνική περιφέρεια αναζητά απαντήσεις απέναντι στη δημογραφική συρρίκνωση και την οικονομική αβεβαιότητα, η συνεργασία Πολιτείας και κοινωνικών επιχειρήσεων μπορεί να αποτελέσει το κλειδί για ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης συμμετοχικό, βιώσιμο και δίκαιο.