Η σχέση των Οργανώσεων Κοινωνίας Πολιτών (ΟΚοιΠ) με τον δημόσιο τομέα στην Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο ωρίμανσης. Από τη μια πλευρά, υπάρχει αναγνώριση του ρόλου που οι οργανώσεις διαδραματίζουν στην κοινωνική συνοχή, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην προώθηση αξιών που συχνά υπερβαίνουν τα στενά όρια των θεσμών. Από την άλλη, η συνεργασία με τον δημόσιο τομέα συχνά χαρακτηρίζεται από αποσπασματικότητα, περιορισμένη διαφάνεια και έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.

Κατά τη γνώμη μας, το πλαίσιο των σχέσεων πρέπει να βασίζεται σε τρεις αρχές: εμπιστοσύνη, λογοδοσία και συνέργεια. Εμπιστοσύνη, ώστε το κράτος να αναγνωρίζει τις οργανώσεις ως ισότιμους εταίρους που φέρνουν γνώση, καινοτομία και κοινωνικό κεφάλαιο. Λογοδοσία, ώστε οι ΟΚοιΠ να διαχειρίζονται τους δημόσιους πόρους με υπευθυνότητα και να μπορούν να το αποδείξουν με διαφανείς διαδικασίες. Και συνέργεια, γιατί τα μεγάλα κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα δεν λύνονται μεμονωμένα: απαιτούν συνεργασία δημόσιου, ιδιωτικού τομέα και κοινωνίας πολιτών.

Οι κύριες προκλήσεις της δημόσιας χρηματοδότησης

Η εμπειρία μας δείχνει πως οι μεγαλύτερες προκλήσεις σχετίζονται με:

1. Αστάθεια και ασυνέχεια: οι επιχορηγήσεις είναι συχνά βραχυπρόθεσμες, με αποτέλεσμα να μην επιτρέπεται στις οργανώσεις να σχεδιάσουν στρατηγικά. Ένα έργο μπορεί να ολοκληρωθεί με επιτυχία, αλλά χωρίς συνέχεια τα αποτελέσματα χάνονται.

2. Πολυπλοκότητα γραφειοκρατίας: η υποβολή προτάσεων και οι διαδικασίες ελέγχου είναι πολλές φορές δυσανάλογες με την ικανότητα μικρών οργανώσεων που δεν διαθέτουν εξειδικευμένο διοικητικό προσωπικό.

3. Έλλειψη κριτηρίων αντικειμενικότητας: συχνά απουσιάζει ένα ενιαίο σύστημα αξιολόγησης με σαφή, μετρήσιμα κριτήρια, κάτι που δημιουργεί χώρο για αδιαφάνεια ή πελατειακές σχέσεις.

4. Καθυστέρηση εκταμιεύσεων: ακόμη και όταν οι χρηματοδοτήσεις εγκρίνονται, η καθυστέρηση καταβολής τους θέτει τις οργανώσεις σε ασφυκτική οικονομική πίεση.

Το μέλλον της συνεργασίας κράτους – ΟΚοιΠ

Βλέπουμε το μέλλον αυτής της συνεργασίας ως μια συμπληρωματική σχέση όπου το κράτος δεν θεωρεί τις ΟΚοιΠ απλώς «εκτελεστές έργων», αλλά συνεταίρους στον σχεδιασμό πολιτικών. Χρειάζονται αλλαγές σε τρία επίπεδα:

• Διαφάνεια: δημόσια ανάρτηση όλων των επιχορηγήσεων με λεπτομερή αιτιολόγηση, ώστε να γνωρίζει η κοινωνία ποιος χρηματοδοτείται και γιατί.

• Δίκαιη κατανομή: αξιολόγηση με ανεξάρτητους κριτές, π.χ. πανεπιστημιακούς ή ειδικούς του κλάδου, και όχι μόνο υπηρεσιακούς παράγοντες.

• Μακροπρόθεσμος σχεδιασμός: θεσμοθέτηση πολυετών προγραμμάτων χρηματοδότησης για στρατηγικούς τομείς (περιβάλλον, κοινωνική πρόνοια, παιδεία), ώστε να εξασφαλίζεται σταθερότητα.

Συνεργασίες με δήμους, φορείς και ΜΚΟ

Η TYTΩ συνεργάζεται ενεργά με τοπικούς δήμους, πανεπιστήμια και άλλες ΜΚΟ. Ενδεικτικά:

• Με τους δήμους, έχουμε υλοποιήσει προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και δράσεις εγκατάστασης φωλιών για την προστασία της κουκουβάγιας Tyto alba, που λειτουργεί ως φυσικός ελεγκτής των τρωκτικών και συμβάλλει στη βιώσιμη γεωργία.

• Με πανεπιστημιακούς φορείς, έχουμε πραγματοποιήσει έρευνες για τη βιοποικιλότητα και δράσεις εκπαίδευσης φοιτητών.

• Με άλλες ΜΚΟ, συνεργαζόμαστε σε δίκτυα για την ανταλλαγή τεχνογνωσίας, την ενίσχυση του εθελοντισμού και την κοινή διεκδίκηση καλύτερων θεσμικών πλαισίων.

Ύψος κρατικής χρηματοδότησης και κάλυψη δράσεων

Τα τελευταία τρία χρόνια, η TYTΩ έχει λάβει περιορισμένη αλλά σημαντική κρατική χρηματοδότηση, η οποία διοχετεύθηκε κυρίως σε:

• Προγράμματα περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης σε σχολεία.

• Δράσεις σε συνεργασία με δήμους για την εγκατάσταση και παρακολούθηση τεχνητών φωλιών.

• Επιστημονική καταγραφή ειδών και εκπαίδευση αγροτών σε φιλικές προς το περιβάλλον πρακτικές.

Αυτό δείχνει ότι η κρατική χρηματοδότηση αποτελεί καταλύτη που δίνει κύρος και συμπληρωματικούς πόρους. 

Απόδειξη ορθής χρήσης πόρων και έλεγχος

Η ορθή χρήση των πόρων αποδεικνύεται με:

• Ετήσιες εκθέσεις πεπραγμένων προς τους φορείς που μας έχουν αναθέσει έργα.

• Αναλυτικούς πίνακες δαπανών για κάθε έργο, ώστε να μπορεί οποιοσδήποτε δημόσιος φορέας να διαπιστώσει πού ακριβώς κατευθύνθηκε κάθε ευρώ.

• Συμμόρφωση με ελέγχους από τις αρμόδιες αρχές, χωρίς ποτέ να υπάρξει παρατήρηση για παρατυπία.

• Τακτικούς ελέγχους από Ορκωτούς Λογιστές κλπ.

Πέρα από την τυπική υποχρέωση, θεωρούμε ότι η διαφάνεια είναι ηθικό μας καθήκον απέναντι στην κοινωνία που μας εμπιστεύεται.

Τι θα αλλάζαμε στον τρόπο χρηματοδότησης

Προτείνουμε τα εξής:

1. Θεσμοθέτηση Εθνικού Μητρώου Χρηματοδότησης ΟΚοιΠ, ώστε να συγκεντρώνονται όλες οι διαθέσιμες προσκλήσεις και οι σχετικές πληροφορίες σε έναν ενιαίο ιστότοπο.

2. Απλοποίηση διαδικασιών: τυποποιημένες φόρμες, ηλεκτρονική υποβολή και λιγότερα δικαιολογητικά για μικρά ποσά.

3. Πολυετείς συμβάσεις: ώστε να μπορούν οι οργανώσεις να σχεδιάζουν με ασφάλεια, να κρατούν προσωπικό και να επενδύουν σε μακροχρόνιες δράσεις.

4. Ενδιάμεσες αξιολογήσεις: αντί για υπερβολικά αυστηρούς εκ των υστέρων ελέγχους, να υπάρχει συνεχής διάλογος με τις αρχές για βελτίωση και προσαρμογή των έργων.

Συμβολή των κρατικών χρηματοδοτήσεων στη βιωσιμότητα

Οι κρατικές χρηματοδοτήσεις είναι καθοριστικές όχι μόνο για την οικονομική μας επιβίωση αλλά και για την θεσμική αναγνώριση της δουλειάς μας. Όταν το κράτος στηρίζει ένα έργο, αυτό λειτουργεί ως σφραγίδα αξιοπιστίας και ανοίγει τον δρόμο και για άλλες συνεργασίες, με ιδιώτες ή διεθνείς φορείς. Με απλά λόγια, η κρατική στήριξη είναι ο «μοχλός» που πολλαπλασιάζει το έργο μας.

Συμβουλή προς άλλες ΟΚοιΠ

Η εμπειρία μας μας διδάσκει ότι για να διεκδικήσει μια οργάνωση επιτυχώς δημόσιους πόρους χρειάζεται:

1. Σαφή στρατηγική: να γνωρίζει τι θέλει να πετύχει και να μπορεί να το αποτυπώσει σε συγκεκριμένα, μετρήσιμα αποτελέσματα.

2. Επαγγελματισμό: σωστή τήρηση αρχείων, αξιόπιστη λογιστική και ικανότητα παραγωγής τεκμηριωμένων προτάσεων.

3. Συνεργασίες: οι συνέργειες αυξάνουν τις πιθανότητες επιτυχίας, γιατί δείχνουν ότι η οργάνωση δεν δρα μόνη της αλλά είναι μέρος ενός οικοσυστήματος.

4. Διαφάνεια και λογοδοσία: να δημοσιοποιεί εκθέσεις, οικονομικά στοιχεία και αποτελέσματα δράσεων, ώστε να εμπνέει εμπιστοσύνη.

5. Επιμονή: η διαδικασία δεν είναι εύκολη· συχνά χρειάζονται απορρίψεις και μαθήματα μέχρι να βρεθεί ο σωστός τρόπος.

Επίλογος

Η συνεργασία ΟΚοιΠ και δημόσιου τομέα μπορεί να αποτελέσει πυλώνα κοινωνικής και περιβαλλοντικής προόδου στη χώρα. Οι οργανώσεις διαθέτουν την εγγύτητα στις τοπικές κοινωνίες, τη φρεσκάδα της καινοτομίας και τη δύναμη του εθελοντισμού· το κράτος διαθέτει τους πόρους και την θεσμική ισχύ. Όταν αυτά τα δύο συνδυάζονται με κανόνες διαφάνειας, αξιοκρατίας και σταθερότητας, τότε η κοινωνία συνολικά ωφελείται.

Η TYTΩ θα συνεχίσει να αγωνίζεται για αυτό το μοντέλο συνεργασίας, να δίνει το παράδειγμα λογοδοσίας και να διεκδικεί ένα σύστημα επιχορηγήσεων που να είναι δίκαιο, διαφανές και αποτελεσματικό. Γιατί στο τέλος της ημέρας, οι πόροι αυτοί δεν ανήκουν ούτε στο κράτος ούτε στις οργανώσεις, αλλά στην κοινωνία που τους εμπιστεύεται για να χτίσουμε μαζί ένα καλύτερο μέλλον.